☰ Mundarija · Adabiyot

Adabiyot – so‘z san’ati va «Alpomish»ning boshlanishi

Darslar 1–2 · 2 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
2

«Alpomish»: Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li va dostonning boshlanishi

Darslik: 7–11-betlar
Maqsad«Alpomish» dostonini aytgan baxshi Fozil Yo‘ldosh o‘g‘lini va dostonning boshlanish voqealarini (Boybo‘ri, Boysari, Shohimardon pir, bolalarning tug‘ilishi) bilish.
Yangi so‘zlar
baxshi · bard (folk singer-poet)doston · dastan (heroic epic poem)alp · alp (hero-warrior)beshikkerti · betrothal in the cradle
Tushuntirish

Darslikdagi «Alpomish» variantini buyuk baxshi Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li aytgan; u 1872-yilda hozirgi Jizzax viloyatining Baxmal tumanidagi Loyqa qishlog‘ida tug‘ilgan, yetim o‘sgan, cho‘ponlik paytida do‘mbira jo‘rligida terma va dostonlar aytishni o‘rgangan, ustozi baxshi Yo‘ldosh shoir bo‘lgan. Dostonning qirqdan ortiq nusxasi yozib olingan, lekin bu variant voqealarning qiziqarliligi va xalq ruhini aks ettirishi bilan ularning barchasidan yuqori turadi. 1999-yilda dostonning ming yilligi keng nishonlandi. Voqea qo‘ng‘irot elida boshlanadi: boy aka-uka Boybo‘ri va Boysari farzandsiz edi; to‘yda o‘zlariga e’tibor berilmagani va ranjitilgani uchun Shohimardon pirning ziyoratgohiga borib, farzand tiladilar. Boybo‘rining egizak o‘g‘il-qizi (Hakimbek va Qaldirg‘ochoyim) va Boysarining qizi Oybarchin tug‘iladi; qalandar qiyofasida kelgan pir ularga nom qo‘yib, Hakimbek bilan Oybarchinni beshikkerti qiladi.

Namunalar
Misol: bolalar yetti yoshga kirganda Hakimbek bobosi Alpinbiydan qolgan og‘ir yoyni ko‘tarib tortadi, o‘qi tog‘ cho‘qqilarini oshib o‘tadi. Shundan so‘ng uni alplar qatoriga qo‘shib, Alpomish deb ataydilar.
Misol: Hakimbek otasidan «kishi nimadan baxil, nimadan saxiy bo‘ladi?» deb so‘ralganda, mehmonni ot ushlab kutib olish va zakot berishni saxiylik belgisi deb javob beradi. Bu javob keyingi nizoga zamin bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

Dostonning boshlanishidagi voqealar (to‘yda ranjish, ziyoratgoh, bolalar, nom qo‘yish, yoy tortish) ketma-ketligini besh kartochkaga yozing, aralashtiring va juftlikda to‘g‘ri tartibga qo‘ying.

Mashq
1
«Alpomish» dostonining darslikdagi variantini kim aytgan va u qachon tug‘ilgan?
2
Boybo‘ri va Boysari nima uchun Shohimardon pirning ziyoratgohiga borishdi?
3
Hakimbek, Qaldirg‘ochoyim va Oybarchin kimning farzandlari?
4
Hakimbekka nima uchun Alpomish nomi berildi? Bu voqea uning qanday fazilatini ko‘rsatadi?