☰ Mundarija · Texnologiya

Ishlab chiqarish va texnologik jarayon

Darslar 7–8 · 2 ta dars · O‘. O. Tohirov, I. Karimov, M. M. Maxsimova. Texnologiya. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik. «Ilm Ziyo», Toshkent, 2019
7

O‘zbekistondagi ishlab chiqarish turlari

Darslik: 25–27-betlar
MaqsadIshlab chiqarish, uning turlari, sanoat tarmoqlari va ishlab chiqarish omillarini bilish.
Yangi so‘zlar
ishlab chiqarish · productionog‘ir sanoat · heavy industryyengil sanoat · light industrymehnat predmeti · object of labour
Tushuntirish

Insonlarning ehtiyojlarini qondirish uchun iqtisodiy ne’matlar yaratish jarayoni ishlab chiqarish deyiladi. U moddiy ishlab chiqarishga (sanoat, qishloq xo‘jaligi, qurilish, yuk tashish) va nomoddiy ishlab chiqarishga (ta’lim, tibbiyot, madaniy-maishiy xizmat, boshqaruv) bo‘linadi: birinchisida buyum va tovarlar, ikkinchisida xizmatlar yaratiladi. Sanoat ikki katta qismdan iborat: og‘ir sanoat (konchilik, metallurgiya, mashinasozlik, energetika) tabiiy boyliklarni qazib olib qayta ishlaydi va stanoklar hamda mashinalar tayyorlaydi; yengil sanoat esa paxta, jun, teri kabi xomashyodan gazlama, kiyim va poyabzal ishlab chiqaradi. Har qanday ishlab chiqarishda uch omil bo‘ladi: ishchi kuchi (insonning aqliy va jismoniy qobiliyatlari yig‘indisi), mehnat qurollari (stanok, mashina, uskuna) va mehnat predmetlari (xomashyo, material). Ikkala sanoat bir-biriga bog‘liq: mashinasozlik yengil sanoatga uskuna beradi, yengil sanoat esa xomashyo bazasi bo‘ladi.

Namunalar
Maktab o‘qituvchisi va shifokor nomoddiy ishlab chiqarishda ishlaydi, chunki ular buyum emas, xizmat yaratadi.
Non tayyorlaydigan novvoyxonada un — mehnat predmeti, tandir yoki pech — mehnat quroli, novvoyning mehnati esa ishchi kuchidir.
Sinfda faoliyat

Sinfni uch guruhga bo‘ling. Har guruh o‘z hududidagi bitta korxona yoki xizmat (non zavodi, tikuvchilik ustaxonasi, poliklinika) bo‘yicha jadval to‘ldiradi: moddiy yoki nomoddiy, og‘ir yoki yengil sanoat, uch omil. Korxonaga borish faqat o‘qituvchi bilan, ruxsat bilan.

Mashq
1
Novvoyxona va maktab: qaysi biri moddiy, qaysi biri nomoddiy ishlab chiqarishga kiradi va nima uchun?
2
Ishlab chiqarishning uch omilini ayting.
3
Paxtadan gazlama tayyorlash qaysi sanoatga kiradi?
4
Nima uchun og‘ir va yengil sanoatni bir-biriga bog‘liq deyiladi?