☰ Mundarija · Texnologiya

Elektronika bosqichlari va tungi yoritgich

Darslar 37–38 · 2 ta dars · O‘. O. Tohirov, I. Karimov, M. M. Maxsimova. Texnologiya. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik. «Ilm Ziyo», Toshkent, 2019
37

Elektronikaning rivojlanish bosqichlari va iqtisodiyotdagi o‘rni

Darslik: 130–131-betlar
MaqsadElektronika rivojlanishining to‘rt bosqichini, har bosqichdagi asosiy elementni va mikroelektronikaning vazifasini bilish.
Yangi so‘zlar
elektron lampa (triod) · vacuum tube (triode)tranzistor · transistorintegral mikrosxema · integrated circuit (chip)mikroelektronika · microelectronics
Tushuntirish

Odamlar axborot almashishning turli yo‘llarini bosib o‘tgan: imo-ishora va mimika, nutq, yozuv, kitob chop etish va nihoyat elektronika. Elektronika o‘z rivojida to‘rt bosqichni bosib o‘tgan. Birinchi bosqich simsiz telegraf — radioning paydo bo‘lishi bilan boshlangan (darslik uni 1895-yilda A. S. Popov nomi bilan bog‘laydi; boshqa manbalarda G. Markoni ham tilga olinadi); bu davrda aloqa qurilmalari simlar, g‘altaklar, rezistor va kondensatorlar kabi passiv elementlardan iborat edi. Ikkinchi bosqich 1906-yilda Li de Forest triod lampasini yaratishi bilan boshlandi: bu birinchi aktiv element signalni kuchaytira olardi, shu sababli uzoq masofali telefon aloqasi, radio va televideniye rivojlandi. Uchinchi bosqich 1947–1948-yillarda J. Bardin, U. Brattein va U. Shoklilar tranzistorni kashf etishi bilan boshlandi; tranzistor lampaning vazifasini bajaradi, lekin ancha kichik. To‘rtinchi bosqich — mikroelektronika davri: integral mikrosxemani 1958-yilda AQSHda Jek Kilbi yaratdi, 1960-yillarning boshidan esa sanoat miqyosida ishlab chiqarila boshladi. Mikroelektronikaning vazifasi — radioelementlarni ixchamlashtirib, bitta asosga joylash, shu orqali qurilmaning ishonchliligi va tezkorligini oshirib, hajmi, massasi, energiya sarfi va tannarxini kamaytirish.

Namunalar
Triod va tranzistor ikkalasi ham signalni kuchaytiradi; farqi shundaki, tranzistor qattiq jismli va juda kichik, lampa esa shisha ballonli va ancha katta.
Hozirgi telefon yoki kompyuterdagi protsessor bitta kichik kristallga joylashtirilgan juda ko‘p elementdan iborat integral mikrosxemadir.
Sinfda faoliyat

Vaqt chizig‘i: devorga 1895, 1906, 1947–48, 1958 yillarni yozib, har biriga rasm (radio, lampa, tranzistor, mikrosxema) va bitta jumla yozilgan kartochkani yopishtiring. Keyin «Bugun uyingizda qaysi bosqich mahsulotlari bor?» deb sanab chiqing. Uyda elektr jihozlarni ochmang, faqat tashqi ko‘rinishiga qarang.

Mashq
1
Elektronika rivojlanishining nechta bosqichi bor?
2
Birinchi aktiv elektron asbob qaysi va qachon yaratilgan?
3
Tranzistor 1947-yilda, integral mikrosxema 1958-yilda yaratilgan. Ular orasida necha yil bor?
4
Nima uchun tranzistor elektron lampaning o‘rnini ko‘p sohada egalladi?