☰ Mundarija · Texnologiya

Xalq hunarmandchiligi va ko‘rik-tanlovlar

Darslar 21–22 · 2 ta dars · O‘. O. Tohirov, I. Karimov, M. M. Maxsimova. Texnologiya. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik. «Ilm Ziyo», Toshkent, 2019
21

Hunarmandchilik: kashtachilik, zardo‘zlik va atlas to‘qish

Darslik: 85–88-betlar
MaqsadKashtachilik, zardo‘zlik va atlas to‘qish kabi xalq hunarmandchiligi turlarini, ularning markazlari va mashhur mahsulotlarini bilish.
Yangi so‘zlar
kashtachilik · embroideryzardo‘zlik · gold-thread embroideryatlas · atlas (silk fabric)do‘ppi · skullcap (doppi)
Tushuntirish

Gazlama bilan bog‘liq hunarlar O‘rta Osiyoda juda qadimiy bo‘lib, ular bilan ko‘proq ayollar shug‘ullangan: kashtachilik, zardo‘zlik, so‘zana va gulko‘rpa tikish, gilam to‘qish shular jumlasidan. Kashta tikuvchi usta kashtado‘z yoki kashtachi deb ataladi. Har bir viloyat kashtasi o‘z choklari va naqshlari bilan tanilgan: masalan, Nurota, Buxoro va Samarqand ustalari ko‘proq yo‘rma chokni, toshkentlik ustalar esa bosma chokni qo‘llagan. Do‘ppi o‘zbek kashtachiligining eng mashhur buyumlaridan: Chust, Shahrisabz, Buxoro, Namangan do‘ppilari ma’lum, ayniqsa qora fonda oq qalampir naqshli chust do‘ppisi keng tanilgan. Zardo‘zlik (forscha zar — «oltin», do‘zi — «tikish») — oltin yoki kumush rangli ip bilan naqsh tikish hunari; Buxoro zardo‘zlari XIX asr oxiri — XX asr boshida ayniqsa shuhrat qozongan. Atlas, beqasam kabi ipak va yarim ipak matolarni Marg‘ilon, Qo‘qon, Namangan to‘quvchilari to‘qigan; Marg‘ilon bugun ham atlas markazi hisoblanadi. Bugun hunarmandlarni «Hunarmand» uyushmasi qo‘llab-quvvatlaydi, usta–shogird an’anasi esa hunarni avloddan avlodga yetkazadi.

Namunalar
Zardo‘zlik so‘zining ikki qismi: zar — «tilla», do‘zi — «tikuvchi/tikish»; shuning uchun u «tilla ip bilan tikish» ma’nosini beradi.
Bozorda qora fonli, oq qalampir naqshli do‘ppini ko‘rsangiz, uni Chust ustalari uslubiga xos deb aytish mumkin; atlas ko‘ylak uchun mato izlagan odam esa avvalo Marg‘ilon ustalarining ishiga qaraydi.
Sinfda faoliyat

Xarita o‘yini: sinf devoriga O‘zbekiston xaritasi osiladi. Har bir guruh kartochkalarni to‘g‘ri shahar yoniga yopishtiradi (Chust — do‘ppi, Marg‘ilon — atlas, Buxoro — zardo‘zlik, Shahrisabz — kashta). Keyin bitta turni tanlab, uning buyumi haqida 3 jumlalik qisqa e’lon yozing.

Mashq
1
Kashta tikuvchi hunarmand nima deb ataladi?
2
Chust nima bilan mashhur?
3
Atlas to‘qishning markazlaridan 3 tasini ayting.
4
Nima uchun hunarmandchilikda hududiy farqlar (har joyning o‘z choki) saqlanib qolgan?