ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Texnologiya

Elektronika va elektr yoritgichlar

Darslar 13–14 · 2 ta dars · O‘. O. Tohirov, I. Karimov, M. M. Maxsimova. Texnologiya. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik. «Ilm Ziyo», Toshkent, 2019
13

Elektronikaning iqtisodiyot tarmoqlaridagi o‘rni

Darslik: 46-bet
MaqsadElektronika nima ekanini, uning qo‘llanish sohalarini, rezistor va kondensatorning tuzilishi hamda turlarini bilish.
Yangi so‘zlar
elektronika · electronicsrezistor · resistorkondensator · capacitorintegral mikrosxema · integrated circuit
Tushuntirish

Elektronika — elektr signallari yordamida axborotni qabul qiluvchi, uzatuvchi, qayta ishlovchi va saqlovchi asboblarni yaratish bilan shug‘ullanadigan fan va texnika sohasi. Bugun telefon, kompyuter, tibbiy apparat, avtomobil va zavod dastgohlarida elektron qurilmalar ishlaydi, chunki ular tez ishlaydi, kuchsiz signalni ham sezadi va ko‘p vazifaga moslasha oladi. Bitta kristallga minglab va millionlab elementlarni joylagan integral mikrosxemalar tufayli qurilmalar keskin kichrayib, kam energiya sarflaydigan bo‘ldi; zamonaviy kompyuterlar ana shunday mikrosxemalarga asoslangan. Rezistor (lotincha resisto — «qarshilik ko‘rsataman») zanjirdagi tok kuchini cheklaydi, bunda elektr energiyasining bir qismi issiqlikka aylanadi; rezistorlar simli va simsiz bo‘ladi, qarshiligi haroratga qarab o‘zgaradigani termistor, yorug‘likka qarab o‘zgaradigani fotorezistor, kuchlanishga qarab o‘zgaradigani varistor deyiladi. Kondensator elektr zaryadini to‘playdigan element: u dielektrik bilan ajratilgan ikki o‘tkazgich qoplamadan iborat, qoplamalar katta va bir-biriga yaqin bo‘lsa, sig‘imi ortadi. Kondensatorlar o‘zgarmas va o‘zgaruvchan sig‘imli bo‘ladi, qoplamalar orasidagi moddaga qarab esa keramik, slyudali, qog‘ozli, havoli, elektrolitik va boshqa turlarga ajratiladi.

+−R
+ −

Ketma-ket: ikkala kalit yopiq bo‘lsagina tok yuradi

Yonayotgan lampalar: 1 + 1

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab koridorida chiroqlar kimdir kirganda o‘zi yonadi. O‘quvchi bu qanday ishlashini so‘radi. O‘qituvchi chiroq harakat yoki yorug‘likni sezadigan datchikdan signal olishini, bu elektronika ekanini tushuntirdi.

Kim ishlatadi

Tibbiyot asboblari ishlab chiquvchilari, avtomobil elektronika muhandislari va telefon ta’mirchilari signalni sezish va qayta ishlash qurilmalari bilan ishlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kun davomida uchratgan uchta narsani sanang, ular nimanidir «sezadi» (masalan, avtomatik eshik, ekran yorqinligi). Har biri nimani sezishini taxmin qilib yozing. Hech narsani ochmang.

Namunalar
Kondensator qoplamalarining yuzasi ikki barobar katta bo‘lsa va oradagi masofa o‘zgarmasa, sig‘im ham ikki barobar ortadi.
Qorong‘ida avtomatik yonadigan ko‘cha chirog‘ida yorug‘likka sezgir fotorezistor kerak, chunki uning qarshiligi yorug‘lik o‘zgarganda o‘zgaradi.
Sinfda faoliyat

«Kim qayerda?» o‘yini: sinf kartochkalarida elektron qurilmalar (telefon, kompyuter, tibbiyot asbobi, robot) va ularning sohalari yoziladi; juftlang. So‘ng uyda elektron asbob qismlarini ko‘rsangiz, uni ochmang: kattalarning tarmoqdagi asboblarini ichini hech qachon ochmang.

Mashq
1
Elektronika nimani o‘rganadi?
2
Rezistorning vazifasi nima?
3
Kondensator sig‘imi oradagi masofa ikki barobar oshsa qanday o‘zgaradi (yuza o‘zgarmaydi)?
4
Nima uchun integral mikrosxemalar elektronikada muhim?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliO‘simlik datchigiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →