☰ Mundarija · Texnologiya

Elektronika bosqichlari va tungi yoritgich

Darslar 37–38 · 2 ta dars · O‘. O. Tohirov, I. Karimov, M. M. Maxsimova. Texnologiya. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik. «Ilm Ziyo», Toshkent, 2019
38

Amaliy mashg‘ulot: tungi yoritgich yasash

Darslik: 132–138-betlar
MaqsadTungi yoritgich (gulli LED chiroq) yasash ketma-ketligini, LEDning ulanish qoidasini va elektr hamda issiq asboblar bilan xavfsiz ishlashni bilish.
Yangi so‘zlar
tungi yoritgich · night lightsvetodiod (LED) · LEDrezistor · resistorfoamiran · foamiran (craft foam)
Tushuntirish

Tungi yoritgich ikki usulda yasaladi: polimer materiallardan va kapron (neylon) materialidan. Birinchi usulda gul yaproqlari qog‘oz shablon bo‘yicha yupqa foamiran varag‘idan kesiladi, quruq pastel yoki qalam kukuni bilan bo‘yaladi, ingichka simga o‘tkaziladi va yashil lenta bilan o‘raladi; g‘uncha makkajo‘xori kraxmali, PVA yelimi, glitserin va vazelin moyidan tayyorlangan plastik loydan shakllanadi (bu loy qizdirib tayyorlanadi, shuning uchun uni kattalar tayyorlaydi yoki tayyor polimer loy olinadi). Yorug‘lik manbayi sifatida svetodiod qo‘llanadi: uning uzunroq oyog‘i «+», qisqasi «−» bo‘ladi, va LED oldiga tokni cheklaydigan rezistor ulanadi, aks holda LED kuyib ketadi. Ikkinchi usulda sim va kapron bilan gul yaproqlari yasalib, tayyor LED girlyandaga o‘raladi. Xavfsizlik: LEDni kavsharlash, simlarni ulash va vilka bilan ishlash faqat o‘qituvchi yoki malakali usta tomonidan, tarmoq o‘chirilgan holda bajariladi; o‘quvchi uchun tayyor, batareyali yoki past kuchlanishli (USB) LED girlyandadan foydalanish eng xavfsiz yo‘l; LEDni hech qachon to‘g‘ridan-to‘g‘ri uy rozetkasiga ulamang. Yelimli pistolet va kavsharlagich qiziydi, kesish uchun qaychi va pichoq o‘qituvchi nazoratida ishlatiladi, mayda detallar (tosh, munchoq) og‘izga olinmaydi, ish joyi shamollatiladi.

Namunalar
Gulda 2 ta va 3 ta yaproqli qismlar bo‘lsa, bitta gul uchun 2 + 3 = 5 ta yaproq qismi kerak; 12 gul uchun 12 × 5 = 60 ta.
LEDning uzun oyog‘i musbat qutbga, qisqasi manfiy qutbga ulanadi; qutblar almashsa, LED yonmaydi (ba’zan shikastlanadi).
Sinfda faoliyat

Mantiqiy zanjir chizmasi: qog‘ozda batareya, rezistor va LEDni ketma-ket ulangan sxema shaklida chizing, LED oyoqlari «+» va «−» belgilang. Tayyor batareyali LED girlyanda bilan foamiran guldan yoritgich yasash o‘qituvchi bilan; bu mashg‘ulotda kavsharlash va tarmoqqa ulash yo‘q.

Mashq
1
LEDning qaysi oyog‘i «+»?
2
LED oldiga rezistor nima uchun ulanadi?
3
4 ta novda, har birida 3 ta gul. Jami nechta gul?
4
Nima uchun o‘quvchi LEDni uy rozetkasiga o‘zi ulamaydi?