Darslar 6–7 · 2 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
7
I bobni takrorlash
Darslik: 34–36-betlar
MaqsadI bobdagi asosiy tushunchalarni – ehtiyoj, resurslar, tanlov va muqobil qiymat, ishlab chiqarish omillari, mehnat unumdorligi, iqtisodiy tizimlar – takrorlaydi va hisob-kitoblarda qo‘llaydi.
Yangi so‘zlar
cheklanganlik · scarcity: resources are limited while needs are unlimitedmuqobil qiymat · opportunity cost: the best option given upmehnat unumdorligi · labour productivity, U = Q : Tiqtisodiy tizim · economic system: the form of organising a country's economic life
Tushuntirish
Birinchi bob iqtisodiyotning asosiy g‘oyasini beradi: ehtiyojlar cheksiz, resurslar cheklangan, shuning uchun tanlash kerak. Tanlovning bahosi – muqobil qiymat, ya’ni voz kechilgan eng yaxshi imkoniyat. Ne’mat ishlab chiqarish uchun tabiiy, kapital va ishchi kuchi omillari, ularni birlashtiruvchi tadbirkorlik layoqati kerak. Mehnat taqsimoti va ixtisoslashuv mehnat unumdorligini (U = Q : T) oshiradi, ammo ba’zi xavflari bor. Mamlakatlar uchta asosiy savolga turlicha javob beradi, shu bois an’anaviy, markazlashgan rejali, bozor va aralash tizimlar bor. Takrorlashda har bir tushunchaga o‘z hayotingizdan misol keltirishga harakat qiling.
Namunalar
Takrorlash savoli: fermer 40 t pomidor yoki 100 t kartoshka yetishtira oladi. 1 t pomidorning muqobil qiymati 100 : 40 = 2,5 t kartoshka.
Takrorlash savoli: qadoqlash sexida 8 ishchi 5 kunda 1 000 ta quti tayyorladi: U = 1 000 : (8 · 5) = 25 ta. Ishni bosqichlarga bo‘lgach, xuddi shu ishchilar xuddi shu muddatda 1 200 ta quti tayyorladi: U = 1 200 : 40 = 30 ta. Mehnat taqsimoti har bir ishchining kunlik unumdorligini 5 taga oshirdi.
Sinfda faoliyat
«Tushuncha – ta’rif»: o‘qituvchi kartochkalarda tushunchalar va ta’riflarni aralash tarqatadi (ehtiyoj, resurs, tanlov, ishlab chiqarish, ixtisoslashuv, aralash iqtisodiyot). O‘quvchilar juftlarini topadi.
Mashq
1
Quyidagi atamalarni ta’rif bilan moslang: 1) resurslar; 2) tanlov; 3) ixtisoslashuv. a) bir imkoniyatni tanlab, boshqalaridan voz kechish; b) ne’mat yaratish uchun asqotadigan barcha narsalar; c) korxonalarning mahsulotning bir turi yoki qismini ishlab chiqarishga moslashuvi.
1–b, 2–a, 3–c.
2
Mebel sexi bir oyda yo 30 ta shkaf, yo 120 ta tumba yasay oladi. 1 ta shkafning muqobil qiymati nechta tumba?
4
3
9 ishchi 4 kunda 720 ta ko‘ylak tikdi. Bitta ishchining kunlik unumdorligi necha ta?
20
4
Fermer yangi traktor oldi va hosili ikki baravar oshdi. Endi uning oilasida cheklanganlik muammosi butunlay yo‘qoladimi? Fikringizni asoslang.
Yo‘q. Daromad oshgani sari oilaning yangi ehtiyojlari (uy, o‘qish, sayohat) paydo bo‘ladi; ehtiyojlar cheksiz, yer, vaqt va pul esa baribir cheklangan.