☰ Mundarija · Fizika

Elektr qarshilik. Reostatlar

Darslar 15–16 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
16

Rezistorlar. Reostatlar. Potensiometrlar

Darslik: 52–55-betlar
MaqsadRezistor, reostat va potensiometrning tuzilishi, vazifasi va zanjirga ulanishini bilish.
Yangi so‘zlar
rezistor · resistorreostat · rheostatsurgich · slider (sliding contact)potensiometr · potentiometer
Tushuntirish

Rezistor — zanjirda tok va kuchlanishni rostlash uchun ishlatiladigan, qarshiligi ma’lum asbob; u karkas, solishtirma qarshiligi katta sim yoki o‘tkazuvchi qatlam va qoplamadan iborat. Rezistorning qarshiligini o‘zgartirib bo‘lmaydi. Qarshilikni uzluksiz o‘zgartirish kerak bo‘lsa reostat olinadi: nikelin yoki nixrom sim sopol silindrga o‘ralgan, surgich sim o‘ramlari bo‘ylab surilganda zanjirga ulangan sim uzunligi, demak qarshilik va tok kuchi o‘zgaradi. Reostat zanjirga iste’molchi bilan ketma-ket ulanadi. Potensiometr — kuchlanishni rostlash uchun reostatning maxsus ulanishi; radio va televizorda ovoz balandligini sozlash uchun aylana shaklidagi potensiometrlar ishlatiladi.

Namunalar
Nikelin sim reostat uchun: uzunligi 10 m, kesimi 0,4 mm². R = 0,4 · 10 : 0,4 = 10 Ω. Surgich simning 3/10 qismini zanjirga kiritsa, qarshilik 3 Ω.
Reostat surgichi sim uzunroq qismini ulaydigan tomonga surilsa, qarshilik ortadi, tok kuchi kamayadi va lampochka xiraroq yonadi.
Sinfda faoliyat

Kattalar yordamida: 3–4,5 V li batareya, kichik lampochka va uzun (15–20 cm) qalin grafit qalam o‘zagi bilan sodda reostat yasang: qalam o‘zagining bir uchini sim bilan ulab, ikkinchi sim uchini o‘zak bo‘ylab suring; lampochka yorqinligi o‘zgarishini kuzating. Faqat past kuchlanishli batareya, tarmoq yo‘q.

Mashq
1
Reostatning vazifasi nima?
2
Reostatning to‘la qarshiligi 10 Ω. Surgich simning 40 % ini kiritsa, qarshilik necha om?
3
Potensiometr reostatdan qanday farq qiladi?
4
Nima uchun rezistor simi solishtirma qarshiligi katta materialdan tayyorlanadi?