ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Elektr qarshilik. Reostatlar

Darslar 15–16 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
16

Rezistorlar. Reostatlar. Potensiometrlar

Darslik: 52–55-betlar
MaqsadRezistor, reostat va potensiometrning tuzilishi, vazifasi va zanjirga ulanishini bilish.
Yangi so‘zlar
rezistor · resistorreostat · rheostatsurgich · slider (sliding contact)potensiometr · potentiometer
Tushuntirish

Rezistor — zanjirda tok va kuchlanishni rostlash uchun ishlatiladigan, qarshiligi ma’lum asbob; u karkas, solishtirma qarshiligi katta sim yoki o‘tkazuvchi qatlam va qoplamadan iborat. Rezistorning qarshiligini o‘zgartirib bo‘lmaydi. Qarshilikni uzluksiz o‘zgartirish kerak bo‘lsa reostat olinadi: nikelin yoki nixrom sim sopol silindrga o‘ralgan, surgich sim o‘ramlari bo‘ylab surilganda zanjirga ulangan sim uzunligi, demak qarshilik va tok kuchi o‘zgaradi. Reostat zanjirga iste’molchi bilan ketma-ket ulanadi. Potensiometr — kuchlanishni rostlash uchun reostatning maxsus ulanishi; radio va televizorda ovoz balandligini sozlash uchun aylana shaklidagi potensiometrlar ishlatiladi.

ABsurgich
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Avtomobil yoqilg‘i datchigida suzgich harakatlanuvchi kontaktni qarshilik yo‘li bo‘ylab suradi. Yo‘lning umumiy qarshiligi 40 Ω bo‘lsa, bak yarim to‘lganda kontakt o‘rtada turib, 20 Ω ni ulaydi. Tok o‘zgaradi va ko‘rsatkich bakdagi miqdorni bildiradi.

Kim ishlatadi

Avtomobil ishlab chiqaruvchilar datchiklarda reostat qo‘llaydi, o‘yin boshqaruvchi dastalarini yasovchilar potensiometrdan foydalanadi, asbobsozlar sozlash tugmalarini yaratadi.

Bugun sinab ko‘ring

Atrofingizda ko‘ringan uchta tugma yoki surgichni toping va qaysi biri qiymatni asta-sekin o‘zgartirishini aniqlang.

Namunalar
Nikelin sim reostat uchun: uzunligi 10 m, kesimi 0,4 mm². R = 0,4 · 10 : 0,4 = 10 Ω. Surgich simning 3/10 qismini zanjirga kiritsa, qarshilik 3 Ω.
+−RL
Reostat surgichi sim uzunroq qismini ulaydigan tomonga surilsa, qarshilik ortadi, tok kuchi kamayadi va lampochka xiraroq yonadi.
Sinfda faoliyat

Kattalar yordamida: 3–4,5 V li batareya, kichik lampochka va uzun (15–20 cm) qalin grafit qalam o‘zagi bilan sodda reostat yasang: qalam o‘zagining bir uchini sim bilan ulab, ikkinchi sim uchini o‘zak bo‘ylab suring; lampochka yorqinligi o‘zgarishini kuzating. Faqat past kuchlanishli batareya, tarmoq yo‘q.

Mashq
1
Reostatning vazifasi nima?
2
Reostatning to‘la qarshiligi 10 Ω. Surgich simning 40 % ini kiritsa, qarshilik necha om?
3
Potensiometr reostatdan qanday farq qiladi?
4
Nima uchun rezistor simi solishtirma qarshiligi katta materialdan tayyorlanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKutubxona chirog‘i boshqargichiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →