ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Kuchlanish va tok kuchi

Darslar 11–12 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
12

Tok kuchi va uni o‘lchash

Darslik: 42–44-betlar
MaqsadTok kuchi I = q/t ni, amperni va ampermetrni bilish; q = It bo‘yicha zaryadni hisoblash.
Yangi so‘zlar
tok kuchi (I) · current (I)amper (A) · ampere (A)ampermetr · ammeterketma-ket ulash · series connection
Tushuntirish

Tok kuchi o‘tkazgich kesimi orqali har sekundda qancha zaryad o‘tishini ko‘rsatadi, ya’ni o‘tgan zaryadning vaqtga nisbati: I = q/t, bundan q = I·t. Birligi amper (A): 1 A = 1 C/1 s, ya’ni kesimdan 1 s da 1 C zaryad o‘tsa, tok kuchi 1 A. Amalda milliamper (1 mA = 10⁻³ A) va mikroamper (1 µA = 10⁻⁶ A) ishlatiladi. Tok kuchi skalyar kattalik, «kuch» so‘zining mexanikadagi kuchga aloqasi yo‘q. Tok kuchini ampermetr o‘lchaydi; u iste’molchiga ketma-ket ulanadi, «+» qisqichi manbaning musbat qutbi tomonidan keladigan simga ulanadi. Ketma-ket zanjirning hamma joyida tok kuchi bir xil bo‘lgani uchun ampermetr iste’molchidan oldin yoki keyin ulansa ham bir xil qiymatni ko‘rsatadi. Hisoblashda minutni sekundga o‘tkazishni unutmang.

+−AL
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Chirog‘ batareyasida 1000 mA·soat deb yozilgan. U 100 mA tok bersa, 1000 : 100 = 10 soat ishlaydi, ya’ni zaryad q = 0,1 · 36 000 s = 3600 C o‘tadi.

Kim ishlatadi

Elektriklar sim yo‘g‘onligini o‘tadigan tokka qarab tanlaydi, muhandislar batareya qancha ishlashini taxmin qiladi, tibbiyot xodimlari qurilmalarning xavfsiz tok chegarasini hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Ko‘zingiz tushgan istalgan batareya, rasm yoki darslikdagi mA·soat yozuvini toping va 50 mA tok bilan necha soat yetishini o‘zingiz hisoblang.

Namunalar
t, sq, C123453691215012
Kesimdan 4 s da 12 C o‘tdi: I = q : t = 12 : 4 = 3 A.
Lampochkadan 250 mA tok 2 min o‘tdi: I = 0,25 A, t = 120 s, q = I·t = 0,25 · 120 = 30 C.
Sinfda faoliyat

Sxema bilan mashq: daftarga batareya, lampochka, kalit, ampermetr (lampochkaga ketma-ket) va voltmetr (lampochkaga parallel) joylashgan zanjir sxemasini chizing; asboblarning «+» va «–» qisqichlarini belgilang.

Mashq
1
Zanjirda 3 A tok 20 s o‘tdi. Kesimdan o‘tgan zaryad necha kulon?
2
Kesimdan 3 min da 54 C zaryad o‘tdi. Tok kuchi qancha (A)?
3
0,8 A tok bo‘lganda kesimdan har sekundda nechta elektron o‘tadi?
4
Ampermetr nima uchun iste’molchiga ketma-ket ulanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTomayotgan jo‘mrak hisobiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →