☰ Mundarija · Fizika

Kuchlanish va tok kuchi

Darslar 11–12 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
12

Tok kuchi va uni o‘lchash

Darslik: 42–44-betlar
MaqsadTok kuchi I = q/t ni, amperni va ampermetrni bilish; q = It bo‘yicha zaryadni hisoblash.
Yangi so‘zlar
tok kuchi (I) · current (I)amper (A) · ampere (A)ampermetr · ammeterketma-ket ulash · series connection
Tushuntirish

Tok kuchi o‘tkazgich kesimi orqali har sekundda qancha zaryad o‘tishini ko‘rsatadi, ya’ni o‘tgan zaryadning vaqtga nisbati: I = q/t, bundan q = I·t. Birligi amper (A): 1 A = 1 C/1 s, ya’ni kesimdan 1 s da 1 C zaryad o‘tsa, tok kuchi 1 A. Amalda milliamper (1 mA = 10⁻³ A) va mikroamper (1 µA = 10⁻⁶ A) ishlatiladi. Tok kuchi skalyar kattalik, «kuch» so‘zining mexanikadagi kuchga aloqasi yo‘q. Tok kuchini ampermetr o‘lchaydi; u iste’molchiga ketma-ket ulanadi, «+» qisqichi manbaning musbat qutbi tomonidan keladigan simga ulanadi. Ketma-ket zanjirning hamma joyida tok kuchi bir xil bo‘lgani uchun ampermetr iste’molchidan oldin yoki keyin ulansa ham bir xil qiymatni ko‘rsatadi. Hisoblashda minutni sekundga o‘tkazishni unutmang.

Namunalar
Kesimdan 4 s da 12 C o‘tdi: I = q : t = 12 : 4 = 3 A.
Lampochkadan 250 mA tok 2 min o‘tdi: I = 0,25 A, t = 120 s, q = I·t = 0,25 · 120 = 30 C.
Sinfda faoliyat

Sxema bilan mashq: daftarga batareya, lampochka, kalit, ampermetr (lampochkaga ketma-ket) va voltmetr (lampochkaga parallel) joylashgan zanjir sxemasini chizing; asboblarning «+» va «–» qisqichlarini belgilang.

Mashq
1
Zanjirda 3 A tok 20 s o‘tdi. Kesimdan o‘tgan zaryad necha kulon?
2
Kesimdan 3 min da 54 C zaryad o‘tdi. Tok kuchi qancha (A)?
3
0,8 A tok bo‘lganda kesimdan har sekundda nechta elektron o‘tadi?
4
Ampermetr nima uchun iste’molchiga ketma-ket ulanadi?