ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Masalalar. Tabiatdagi elektr hodisalar

Darslar 7–8 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
8

Tabiatdagi elektr hodisalar

Darslik: 27–29-betlar
MaqsadChaqmoq, momaqaldiroq va yashin hodisalarini, yashinqaytargich vazifasini va chaqmoqdan saqlanish qoidalarini bilish.
Yangi so‘zlar
chaqmoq · lightningmomaqaldiroq · thunderyashin · lightning strikeyashinqaytargich · lightning rod
Tushuntirish

Bulutlar bir-biriga va havo qatlamlariga ishqalanib kuchli zaryadlanadi. Turli ishorali zaryadlangan ikki bulut yoki bulut va yer orasida kuchli elektr uchqun sakraydi — bu chaqmoq. Chaqmoq yo‘lidagi havo bir zumda qizib, kengayadi va momaqaldiroq gumburlaydi. Yorug‘lik 1 s da 300 000 km, tovush havoda taxminan 340 m yo‘l bosgani uchun chaqmoqni avval ko‘ramiz, momaqaldiroqni keyin eshitamiz; kechikish sekundini 340 m ga ko‘paytirib, chaqmoqgacha masofani topamiz. Zaryadlangan bulutdan yerga zaryadlarning bir zumda o‘tishi yashin deyiladi; u eng avval baland o‘tkazuvchan jismlarga — minora, daraxt, ustunga uradi. Yashinqaytargich — uchli o‘tkazgich bo‘lib, yo‘g‘on sim orqali yerga ko‘milgan metall qoziqqa ulanadi va zaryadni binoga zarar bermay yerga o‘tkazadi. Momaqaldiroq paytida uyda yoki yopiq binoda bo‘ling, yolg‘iz daraxt tagiga, pichan g‘arami ostiga yoki baland joyga chiqmang.

yashinqaytargichyerga ulangan sim
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Hovlida voleybol o‘ynayotganlar chaqmoqni ko‘rib, 10 s dan keyin momaqaldiroqni eshitadi. Tovush 340 m/s tezlik bilan yursa, bo‘ron s = 340 · 10 = 3400 m, ya’ni taxminan 3,4 km uzoqda va o‘yinni to‘xtatib, binoga kirish kerak.

Kim ishlatadi

Meteorologlar bo‘ronning yaqinlashishini kuzatadi, quruvchilar binoga chaqmoqqaytargich o‘rnatadi, sport tadbirlari tashkilotchilari esa musobaqani xavfsiz vaqtda to‘xtatish qoidalariga amal qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Soatning soniya strelkasiga qarab 5 soniya qancha davom etishini sanab his qilib ko‘ring: chaqmoq va momaqaldiroq orasidagi vaqtni shunday o‘lchaysiz.

Namunalar
s = 340 · 6 = 2040 mchaqmoqkuzatuvchi
Chaqmoqdan 6 s keyin momaqaldiroq eshitildi. Masofa s = 340 · 6 = 2040 m ≈ 2 km.
Chaqmoq 1 km narida bo‘lsa, yorug‘lik bu masofani sekundning milliondan bir ulushlarida bosadi, tovush esa 1000 : 340 ≈ 3 s da yetib keladi.
Sinfda faoliyat

Uydan kuzatish (xavfsiz): momaqaldiroq paytida derazadan uzoqroq turib, chaqmoq va gumburlash orasidagi sekundlarni sanang va masofani toping. Ochiq joyga chiqmang, elektr asboblarni rozetkadan o‘chirishni kattalardan so‘rang. Daftarga chaqmoqdan saqlanishning 5 qoidasini yozing.

Mashq
1
Chaqmoqdan 4 s keyin gumburlash eshitildi. Chaqmoq necha metr narida?
2
Chaqmoq va yashin tushunchalarining farqini ayting.
3
Yashinqaytargich binoni qanday himoya qiladi?
4
Nima uchun chaqmoqni avval ko‘ramiz, momaqaldiroqni keyin eshitamiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar uchun chaqmoq o‘lchagichiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →