☰ Mundarija · Fizika

Elektr maydon. Zaryadlarning o‘tkazgichda taqsimlanishi

Darslar 5–6 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
6

O‘tkazgichlarda elektr zaryadlarning taqsimlanishi

Darslik: 22–24-betlar
MaqsadZaryadlarning o‘tkazgich sirtida joylashishini, Faradey qafasini va uchli joylarda zaryad zichligi katta bo‘lishini bilish.
Yangi so‘zlar
yakkalangan o‘tkazgich · isolated conductorFaradey qafasi · Faraday cageo‘tkir uch · sharp tipelektr shamol · electric wind
Tushuntirish

Metall sharga berilgan bir xil ishorali zaryadlar bir-birini itaradi va imkon qadar uzoqlashadi, shuning uchun hammasi sharning sirtiga chiqadi va sirt bo‘ylab tekis joylashadi. Kovak zaryadlangan sharning ichiga kiritilgan sinov sharchasi zaryad olmaydi — ichida zaryad yo‘q. Faradey tashqi tomoni folga bilan qoplangan qafas yasab, ichida elektroskop bilan o‘tirgan: qafas zaryadlanganda elektroskop hech narsani sezmagan, ya’ni metall qafas ichida maydon yo‘q. Shu sababli yuqori kuchlanishli liniyalarda ishlovchilar metall tolali maxsus kiyim kiyadi. Notekis shakldagi o‘tkazgichda zaryad o‘tkir uchlarda zichroq to‘planadi; shu uchdan ketayotgan zaryadlar havo bilan birga «elektr shamol» hosil qilib, sham alangasini egadi.

Namunalar
Zaryadlangan kovak metall shar ichiga izolatsiyalangan tayoqchadagi sharcha kiritildi, tekkizilmay chiqarib, elektrometrga tekkizildi — strelka burilmadi. Xulosa: shar ichida zaryad yo‘q, zaryad faqat tashqi sirtda.
Uzun tikanli metall jism zaryadlanganda, uchiga yaqin folga yaproqchasi silindr qismidagisidan kattaroq ochildi. Demak, o‘tkir uchda zaryad zichligi katta, shuning uchun balandlikdagi inshootlarning tepasi uchli qilinadi.
Sinfda faoliyat

Kuzatish (xavfsiz): ko‘chada yoki rasmlarda televizor antennalari, minoralar va yashinqaytargichlarning tepasi qanday shaklda ekanini qarang va daftarga 3 ta misol yozing. Hech qachon balandlikka chiqmang va elektr simlariga yaqinlashmang.

Mashq
1
Metall sharga berilgan zaryad qayerda joylashadi?
2
Qaysi joyda zaryad zichligi katta: tekis yuzada yoki o‘tkir uchda?
3
Faradey qafasi ichidagi elektroskop nima uchun qafas zaryadlanganda ham ochilmaydi?
4
Yuqori kuchlanishli liniyalarda ishlovchilarga metall tolali kiyim nima uchun kerak?