☰ Mundarija · Fizika

Tokli ramka va Lorens kuchi

Darslar 55–56 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
56

Magnit maydonda zaryadli zarraning harakati

Darslik: 155–156-betlar
MaqsadMagnit maydonning harakatdagi zaryadga ta’sir kuchini — Lorens kuchi F = qvB ni va uning yo‘nalishini bilish.
Yangi so‘zlar
Lorens kuchi · Lorentz forcezaryadli zarra · charged particletezlik · velocityelementar zaryad e · elementary charge e
Tushuntirish

Magnit maydon harakatlanayotgan zaryadli zarraga ham ta’sir qiladi, bu kuch Lorens kuchi deyiladi. Zarra tezligi v maydon chiziqlariga perpendikulyar bo‘lsa, F = q·v·B: q — zaryad, v — tezlik, B — magnit induksiyasi. Kuch yo‘nalishi chap qo‘l qoidasi bilan topiladi (to‘rt barmoq musbat zarra tezligi bo‘ylab; manfiy zarra uchun to‘rt barmoq tezlikka qarama-qarshi tutiladi). Lorens kuchi doim tezlikka perpendikulyar bo‘lgani uchun zarra tezligining qiymatini emas, faqat yo‘nalishini o‘zgartiradi. Amper kuchi aslida o‘tkazgichdagi ko‘p sonli harakatlanuvchi zaryadlarga ta’sir etuvchi Lorens kuchlarining yig‘indisidir. Elektron uchun e = 1,6·10⁻¹⁹ C.

Namunalar
Elektron: v = 2·10⁷ m/s, B = 1,25 T, q = 1,6·10⁻¹⁹ C: F = 1,6·10⁻¹⁹ · 2·10⁷ · 1,25 = 4·10⁻¹² N = 4 pN.
Zarra q = 2·10⁻⁶ C, v = 100 m/s, B = 0,5 T: F = 2·10⁻⁶ · 100 · 0,5 = 10⁻⁴ N. Agar B 2 marta ortsa, F ham 2 marta ortadi.
Sinfda faoliyat

Daftarga elektron dastasi magnit maydonga kirishining chizmasini chizing (maydon chiziqlari sahifaga kirayotgan) va chap qo‘l qoidasi bilan kuch yo‘nalishini belgilang (elektron manfiy ekanini unutmang).

Mashq
1
Lorens kuchi formulasini yozing va kattaliklarini ayting.
2
Elektron v = 10⁷ m/s, B = 2,5 T. F necha pN? (e = 1,6·10⁻¹⁹ C)
3
Zarra: q = 5·10⁻⁶ C, v = 200 m/s, B = 0,2 T. F necha µN? (1 N = 10⁶ µN)
4
Nima uchun Lorens kuchi zarra tezligining qiymatini o‘zgartirmaydi?