ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Tokli ramka va Lorens kuchi

Darslar 55–56 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
56

Magnit maydonda zaryadli zarraning harakati

Darslik: 155–156-betlar
MaqsadMagnit maydonning harakatdagi zaryadga ta’sir kuchini — Lorens kuchi F = qvB ni va uning yo‘nalishini bilish.
Yangi so‘zlar
Lorens kuchi · Lorentz forcezaryadli zarra · charged particletezlik · velocityelementar zaryad e · elementary charge e
Tushuntirish

Magnit maydon harakatlanayotgan zaryadli zarraga ham ta’sir qiladi, bu kuch Lorens kuchi deyiladi. Zarra tezligi v maydon chiziqlariga perpendikulyar bo‘lsa, F = q·v·B: q — zaryad, v — tezlik, B — magnit induksiyasi. Kuch yo‘nalishi chap qo‘l qoidasi bilan topiladi (to‘rt barmoq musbat zarra tezligi bo‘ylab; manfiy zarra uchun to‘rt barmoq tezlikka qarama-qarshi tutiladi). Lorens kuchi doim tezlikka perpendikulyar bo‘lgani uchun zarra tezligining qiymatini emas, faqat yo‘nalishini o‘zgartiradi. Amper kuchi aslida o‘tkazgichdagi ko‘p sonli harakatlanuvchi zaryadlarga ta’sir etuvchi Lorens kuchlarining yig‘indisidir. Elektron uchun e = 1,6·10⁻¹⁹ C.

××××××××××××××××××××××××+vFB — sahifa ichiga
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ba’zi shifoxonalarda tibbiy izotoplar tezlatgichda olinadi: magnit maydon zaryadli zarrachalar yo‘lini aylanaga egadi, shuning uchun ularni qayta-qayta tezlashtirish mumkin.

Kim ishlatadi

Tibbiyot fiziklari zarralar dastasini boshqaradi, kimyogarlar mass-spektrometr yordamida moddani aniqlaydi, tezlatkich operatorlari magnit maydonlarni sozlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozga doira chizing, unda bir nuqtani belgilab, ikkita strelka qo‘shing: biri doira bo‘ylab (harakat), ikkinchisi markazga (aylantirib turuvchi tortish). Magnit maydondagi zaryadli zarracha shunday doira bo‘ylab yuradi.

Namunalar
Elektron: v = 2·10⁷ m/s, B = 1,25 T, q = 1,6·10⁻¹⁹ C: F = 1,6·10⁻¹⁹ · 2·10⁷ · 1,25 = 4·10⁻¹² N = 4 pN.
Zarra q = 2·10⁻⁶ C, v = 100 m/s, B = 0,5 T: F = 2·10⁻⁶ · 100 · 0,5 = 10⁻⁴ N. Agar B 2 marta ortsa, F ham 2 marta ortadi.
Sinfda faoliyat

Daftarga elektron dastasi magnit maydonga kirishining chizmasini chizing (maydon chiziqlari sahifaga kirayotgan) va chap qo‘l qoidasi bilan kuch yo‘nalishini belgilang (elektron manfiy ekanini unutmang).

Mashq
1
Lorens kuchi formulasini yozing va kattaliklarini ayting.
2
Elektron v = 10⁷ m/s, B = 2,5 T. F necha pN? (e = 1,6·10⁻¹⁹ C)
3
Zarra: q = 5·10⁻⁶ C, v = 200 m/s, B = 0,2 T. F necha µN? (1 N = 10⁶ µN)
4
Nima uchun Lorens kuchi zarra tezligining qiymatini o‘zgartirmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKo‘chat uchun o‘g‘it sinoviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →