ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Tok metallarda va elektrolitlarda

Darslar 40–41 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
41

Suyuqliklarda elektr toki

Darslik: 117–119-betlar
MaqsadIon bog‘lanish, elektrolit, elektrolitik dissotsiatsiya, anod va katod tushunchalarini bilish.
Yangi so‘zlar
elektrolit · electrolyteelektrolitik dissotsiatsiya · electrolytic dissociationanod · anodekatod · cathode
Tushuntirish

Ion bog‘lanishda bir atom elektron berib musbat ionga, boshqasi qabul qilib manfiy ionga aylanadi, ular elektr tortishuv kuchi bilan ushlanadi; masalan, osh tuzi NaCl da Na⁺ va Cl⁻. Suvga tushganda suv molekulalari ionlar orasidagi tortishishni susaytiradi va kristall musbat va manfiy ionlarga parchalanadi — bu elektrolitik dissotsiatsiya. Tuz, kislota va ishqorlarning suvli eritmalari yoki suyuqlanmalari elektrolitlar deyiladi, ulardagi tokni ionlar tashiydi. Toza (distillangan) suv tokni deyarli o‘tkazmaydi, oddiy suv esa erigan tuzlar tufayli o‘tkazadi. Elektrolitga tushirilgan o‘tkazgichlar elektrodlar: manbaning «+» iga ulangani — anod, «–» iga ulangani — katod. Musbat ionlar katodga, manfiylari anodga yo‘naladi. Eritmalar bilan tajribalarni faqat o‘qituvchi o‘tkazadi; eritmani tatib ko‘rish va tarmoq tokini suvga ulash mumkin emas.

anodkatodNaCl eritmasiNa⁺ → katodCl⁻ → anod
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sport ichimligi qadog‘ida «elektrolitlar» deb yozilgan bo‘ladi. Suvda tuzlar ionlarga ajraladi, ionlar esa zaryadni tashiydi; shu sababli tuzli suv toza suvdan ancha yaxshi tok o‘tkazadi.

Kim ishlatadi

Shifokorlar qondagi tuz muvozanatini tekshiradi, batareya yaratuvchilar elektrolitli moddalar tanlaydi, kimyogarlar eritmaning o‘tkazuvchanligini o‘lchaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Rasmdagi yoki uyingizdagi mahsulot yorlig‘ida «natriy» yoki «tuz» so‘zlarini toping va qaysi birlari ion hosil qilishini o‘ylab ko‘ring. Hech narsani tatib ko‘rmang.

Namunalar
NaCl suvga tushganda: NaCl → Na⁺ + Cl⁻. Eritmaga tok berilsa, Na⁺ katod tomon, Cl⁻ anod tomon harakatlanadi.
Elektrolitda 3·10¹⁸ ta musbat ion katodga yo‘naladi: tokning yo‘nalishi ham musbat ionlar bilan bir xil, ya’ni anoddan katod tomon.
Sinfda faoliyat

Daftarga stakan ichidagi eritma sxemasini chizing: ikki elektrod, «+» va «–» manba, anod, katod va ionlarning yo‘nalishini strelkalar bilan belgilang. Haqiqiy tajriba qilmang.

Mashq
1
Elektrolit nima? Misol keltiring.
2
Qaysi elektrod manbaning «+» qutbiga ulanadi?
3
Elektrolitik dissotsiatsiya deb nimaga aytiladi?
4
Nima uchun toza suv tokni deyarli o‘tkazmaydi, tuzli suv esa o‘tkazadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliShipillovchi taymer: grafikdan o‘qiymizHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →