ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Qisqa tutashuv va xavfsizlik

Darslar 38–39 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
39

Masalalar yechish

Darslik: 111–112-betlar
MaqsadElektr uzatish liniyasidagi kuchlanish tushuvi va quvvat isrofiga oid hamda sim yuklamasiga doir masalalarni yechish.
Yangi so‘zlar
kuchlanish tushuvi · voltage dropquvvat isrofi · power lossliniya qarshiligi · line resistanceyuqori kuchlanish · high voltage
Tushuntirish

Iste’molchiga elektr energiyasi simlar orqali keladi, simlarning qarshiligi Rl bo‘lgani uchun ular ham qiziydi. Simdagi kuchlanish tushuvi Ul = I·Rl, iste’molchidagi kuchlanish esa manba kuchlanishidan shuncha kam: U = Uman − Ul. Liniyadagi quvvat isrofi Pl = I²Rl; u tokning kvadratiga bog‘liq. Shu sababli bir xil quvvatni uzatishda P = IU ga ko‘ra kuchlanishni oshirsak, tok kamayadi va isrof keskin kamayadi: elektr stansiyalardan energiya yuqori kuchlanishda uzatiladi. Simlar tok kuchiga mos kesimli bo‘lishi kerak: ingichka simdan katta tok o‘tsa, u haddan tashqari qiziydi. Simlarni tanlash va ulashni elektrikchilar bajaradi.

URlLRl
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qurilish maydonida 100 m li ingichka kabelning oxiridagi lampa xira yonadi. Kabel qarshiligi 1,5 Ω, tok 10 A bo‘lsa, kuchlanish U = 10 · 1,5 = 15 V yo‘qoladi, lampaga 220 – 15 = 205 V yetadi, simda P = 100 · 1,5 = 150 W isrof bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Energetika muhandislari transformator bilan kuchlanishni oshirib, isrofni kamaytiradi, elektriklar kabelni uzunligiga qarab tanlaydi, quyosh elektr stansiyalarini loyihalovchilar simdagi yo‘qotishni hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kattalar bilan yo‘lda ketayotganda baland tayanchdagi izolyator disklarini uzoqdan sanab ko‘ring: kuchlanish katta bo‘lsa, disklar ko‘proq bo‘ladi. Yaqin bormang.

Namunalar
Manba 220 V, liniya qarshiligi 0,5 Ω, tok 20 A: Ul = 20 · 0,5 = 10 V; iste’molchida 220 − 10 = 210 V; isrof Pl = 20² · 0,5 = 200 W.
KuchlanishTokIsrof
1000 V100 A20 kW
10 000 V10 A200 W
100 kW quvvat Rl = 2 Ω liniyada 1000 V da uzatilsa: I = 100000 : 1000 = 100 A, isrof 100² · 2 = 20 kW. 10 000 V da: I = 10 A, isrof 10² · 2 = 200 W — 100 marta kam.
Sinfda faoliyat

Daftarda sodda jadval tuzing: bir xil 50 kW quvvat uchun 500 V va 5000 V da tokni (I = P/U) hisoblang va qaysi holatda isrof kam bo‘lishini yozing.

Mashq
1
Nima uchun elektr energiyasi yuqori kuchlanishda uzatiladi?
2
Liniya qarshiligi 1 Ω, tok 15 A. Kuchlanish tushuvi necha V?
3
Liniya R = 3 Ω, I = 10 A. Quvvat isrofi necha W?
4
Nima uchun ingichka simdan katta tok o‘tkazish xavfli?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKuzatuv klubi uchun qizil chiroqHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →