Darslar 38–39 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
39
Masalalar yechish
Darslik: 111–112-betlar
MaqsadElektr uzatish liniyasidagi kuchlanish tushuvi va quvvat isrofiga oid hamda sim yuklamasiga doir masalalarni yechish.
Yangi so‘zlar
kuchlanish tushuvi · voltage dropquvvat isrofi · power lossliniya qarshiligi · line resistanceyuqori kuchlanish · high voltage
Tushuntirish
Iste’molchiga elektr energiyasi simlar orqali keladi, simlarning qarshiligi R_l bo‘lgani uchun ular ham qiziydi. Simdagi kuchlanish tushuvi U_l = I·R_l, iste’molchidagi kuchlanish esa manba kuchlanishidan shuncha kam: U = U_man − U_l. Liniyadagi quvvat isrofi P_l = I²R_l; u tokning kvadratiga bog‘liq. Shu sababli bir xil quvvatni uzatishda P = IU ga ko‘ra kuchlanishni oshirsak, tok kamayadi va isrof keskin kamayadi: elektr stansiyalardan energiya yuqori kuchlanishda uzatiladi. Simlar tok kuchiga mos kesimli bo‘lishi kerak: ingichka simdan katta tok o‘tsa, u haddan tashqari qiziydi. Simlarni tanlash va ulashni elektrikchilar bajaradi.
100 kW quvvat R_l = 2 Ω liniyada 1000 V da uzatilsa: I = 100000 : 1000 = 100 A, isrof 100² · 2 = 20 kW. 10 000 V da: I = 10 A, isrof 10² · 2 = 200 W — 100 marta kam.
Sinfda faoliyat
Daftarda sodda jadval tuzing: bir xil 50 kW quvvat uchun 500 V va 5000 V da tokni (I = P/U) hisoblang va qaysi holatda isrof kam bo‘lishini yozing.
Mashq
1
Nima uchun elektr energiyasi yuqori kuchlanishda uzatiladi?
Kuchlanish katta bo‘lsa tok kichik, I²R isrofi kam bo‘ladi.
2
Liniya qarshiligi 1 Ω, tok 15 A. Kuchlanish tushuvi necha V?
15
3
Liniya R = 3 Ω, I = 10 A. Quvvat isrofi necha W?
300
4
Nima uchun ingichka simdan katta tok o‘tkazish xavfli?
Ingichka simning qarshiligi katta, shuning uchun Q = I²Rt ko‘p; sim qizib, izolyatsiya eriydi, yong‘in chiqishi mumkin.