Darslar 3–4 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
4
Masalalar yechish
Darslik: 15–17-betlar
MaqsadKulon qonuni bo‘yicha masalalarni yechish: kuch, zaryad va masofani topish; bir xil sharlar tekkizilganda zaryadning bo‘linishi.
Yangi so‘zlar
bir xil o‘lchamli sharlar · identical spheresSIga o‘tkazish · conversion to SIteskari kvadrat bog‘lanish · inverse-square relationzaryadning teng bo‘linishi · equal sharing of charge
Tushuntirish
Kulon qonuni masalalarida avval berilganlarni SIga o‘tkazamiz: 1 cm = 10⁻² m, 1 µC = 10⁻⁶ C, 1 nC = 10⁻⁹ C. Keyin F = k·|q₁|·|q₂|/r² formulasidan kerakli kattalikni ifodalaymiz: masalan, bir xil zaryadli ikki sharcha uchun q² = F·r²/k. Bir xil o‘lchamli ikki o‘tkazgich shar bir-biriga tekkizilsa va yana ajratilsa, umumiy zaryad ular orasida teng bo‘linadi: har biri zaryadlarning algebraik yig‘indisining yarmini oladi. Kuch o‘zgarishini so‘rasa, nisbatni yozish qulay: masofa n marta ortsa, kuch n² marta kamayadi. Javobda kuchning kattaligi va (so‘ralsa) tortishish yoki itarilish ekani aytiladi.
Namunalar
Bir xil zaryadli ikki sharcha 30 cm masofada 0,9 N kuch bilan itarilmoqda. q² = F·r²/k = 0,9 · 0,3² : 9·10⁹ = 9·10⁻¹² C², demak q = 3·10⁻⁶ C = 3 µC.
Bir xil sharlarning zaryadlari +6 µC va –2 µC. Tekkizib ajratilgach, har biri (6 – 2) : 2 = +2 µC oladi. Avval kuch ko‘paytma 12 ga, keyin 4 ga proporsional edi: kuch 3 marta kamaydi va tortishish itarilishga aylandi.
Sinfda faoliyat
Daftaringizda «Masala yechish rejasi» yozing: 1) berilganlar va SIga o‘tkazish; 2) formula; 3) ifodalash; 4) hisoblash; 5) javob va birlik. So‘ng 3-darsdagi bitta misolni shu reja bo‘yicha qayta yeching.
Mashq
1
Ikki zaryad 4 cm masofada 18 N kuch bilan itarilmoqda. Kuch 2 N bo‘lishi uchun masofa necha santimetr bo‘lishi kerak?
12
2
Bir xil sharlar: +8 µC va zaryadsiz shar tekkizilib ajratildi. Har bir shar zaryadi necha mikrokulon?
4
3
Bir xil zaryadli ikki sharcha 20 cm masofada 0,9 N kuch bilan ta’sirlashadi. Har birining zaryadini toping.