Darslar 27–28 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
28
Kondensatorlarni parallel va ketma-ket ulash
Darslik: 82–83-betlar
MaqsadYassi kondensator sig‘imi formulasini va kondensatorlarni ketma-ket hamda parallel ulash qonuniyatlarini bilish.
Yassi kondensatorning sig‘imi C = ε·ε₀·S/d formula bilan topiladi: S — bir qoplamaning yuzi, d — qoplamalar orasidagi masofa, ε — dielektrikning nisbiy singdiruvchanligi (havo uchun taxminan 1), ε₀ = 8,85·10⁻¹² F/m — elektr doimiysi. Demak sig‘im yuza ortsa va masofa kamaysa ortadi, dielektrik ham uni oshiradi. Kondensatorlar parallel ulanganda umumiy sig‘im yig‘indiga teng: C = C₁ + C₂, ketma-ket ulanganda esa 1/C = 1/C₁ + 1/C₂, ya’ni umumiy sig‘im har birining sig‘imidan kichik bo‘ladi. Parallel ulash katta sig‘im olish uchun qulay. Ketma-ket ulashda ham kuchlanish qismlarga taqsimlanadi, shuning uchun katta kuchlanishga chidash uchun ishlatiladi.
Namunalar
Havo (ε = 1), S = 0,02 m², d = 1 mm = 0,001 m: C = 8,85·10⁻¹² · 0,02 : 0,001 = 1,77·10⁻¹⁰ F = 177 pF.
3 µF va 5 µF parallel: C = 3 + 5 = 8 µF. 6 µF va 3 µF ketma-ket: C = 6 · 3 : (6 + 3) = 2 µF.
Sinfda faoliyat
Daftarga ikki turdagi sxema chizing: ikkita kondensator parallel va ketma-ket. Har biri uchun umumiy sig‘im formulasini yozing va 2 µF, 2 µF uchun hisoblang (natijalar: 4 µF va 1 µF).
Mashq
1
Yassi kondensator sig‘imi nimalarga bog‘liq?
Qoplama yuzi S, masofa d va dielektrik singdiruvchanligi ε ga: C = εε₀S/d.
2
Parallel ulangan 5 µF, 7 µF va 8 µF kondensatorlarning umumiy sig‘imi necha µF?
20
3
Ketma-ket ulangan 12 µF va 4 µF kondensatorlarning umumiy sig‘imi necha µF?
3
4
Nima uchun qoplamalar orasidagi masofa kamaytirilsa, sig‘im ortadi?