☰ Mundarija · Fizika

Manbalar va qarshiliklarni ulash

Darslar 23–24 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
24

Laboratoriya ishi. O‘tkazgichlarni ketma-ket va parallel ulashni o‘rganish

Darslik: 72–74-betlar
MaqsadLaboratoriya ishida rezistorlarning ketma-ket va parallel ulanishida tok kuchi, kuchlanish va umumiy qarshilikni o‘lchash hamda formulalar bilan solishtirish.
Yangi so‘zlar
ekvivalent qarshilik · equivalent resistanceo‘lchangan va hisoblangan qiymat · measured and calculated valueketma-ket sxema · series diagramparallel sxema · parallel diagram
Tushuntirish

Ishga ikki rezistor (taxminan 100–300 Ω), past kuchlanishli manba, ampermetr, voltmetr va kalit kerak; ishlarni o‘qituvchi nazoratida, zanjirni u tekshirgandan keyingina yoqib bajaring. Avval rezistorlarni ketma-ket ulab, manba kuchlanishi U va tok kuchi I ni o‘lchang va R = U/I ni hisoblang; so‘ng uni R₁ + R₂ bilan solishtiring. Keyin rezistorlarni parallel ulab, shuni takrorlang va natijani R₁·R₂/(R₁ + R₂) bilan solishtiring. Natijalar bir oz farq qilishi mumkin, chunki asboblar noaniq va simlarning qarshiligi bor. Parallel ulanishda umumiy qarshilik kamayib, tok ortadi, shuning uchun zanjirni uzoq yoqib qo‘ymang va rezistorlarni ushlamang — ular qizishi mumkin.

Namunalar
R₁ = 150 Ω, R₂ = 300 Ω, U = 9 V, ketma-ket: R = 450 Ω, I = 9 : 450 = 0,02 A = 20 mA.
Xuddi shular parallel: R = 150 · 300 : 450 = 100 Ω, I = 9 : 100 = 0,09 A = 90 mA. Parallel ulanishda tok ancha katta.
Sinfda faoliyat

Daftarga jadval tayyorlang: «ulanish turi, U (V), I (A), R o‘lchangan (Ω), R hisoblangan (Ω)». Namunaviy sonlar (masalan, 200 Ω va 300 Ω) bilan hisoblangan qiymatlarni oldindan to‘ldiring.

Mashq
1
Ikki rezistorning umumiy qarshiligi ketma-ket va parallel ulanishda qanday topiladi?
2
200 Ω va 300 Ω ketma-ket ulanganda 10 V da tok necha mA? (1 A = 1000 mA)
3
200 Ω va 300 Ω parallel ulanganda umumiy qarshilik necha om?
4
Nima uchun o‘lchangan va hisoblangan qarshiliklar bir oz farq qilishi mumkin?