ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Jismlarning zaryadlanishi. Elektr zaryad

Darslar 1–2 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
2

Elektr zaryad

Darslik: 9–11-betlar
MaqsadAtom tuzilishini, elektr zaryad tushunchasini, kulon birligini va elementar zaryadni (q = N·e) bilish.
Yangi so‘zlar
elektr zaryad (q) · electric charge (q)kulon (C) · coulomb (C)elementar zaryad (e) · elementary charge (e)proton, neutron, elektron · proton, neutron, electron
Tushuntirish

Atom markazida yadro bor: unda musbat zaryadli protonlar va zaryadsiz neytronlar joylashgan, yadro atrofida manfiy zaryadli elektronlar harakatlanadi. Neytral atomda elektronlar soni protonlar soniga teng (masalan, vodorodda 1 ta, geliyda 2 ta, uglerodda 6 ta). Jismning elektrlanganlik darajasini ifodalovchi fizik kattalik elektr zaryad deyiladi, u q harfi bilan belgilanadi va XBSda kulon (C) bilan o‘lchanadi. Ishqalanganda atomlar emas, faqat elektronlarning bir qismi bir jismdan ikkinchisiga o‘tadi: elektron ortgan jism manfiy, elektron kamaygan jism musbat zaryadlanadi. Elektron zaryadining moduliga teng zaryad elementar zaryad deyiladi: e = 1,6·10⁻¹⁹ C. Har qanday jism zaryadi e ga karrali bo‘ladi: N ta elektron o‘tgan bo‘lsa, q = N·e. Elektron massasi 9,1·10⁻³¹ kg, proton massasi 1,67·10⁻²⁷ kg.

C+62, 4
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Jun kofta ishqalangan shar devorga yopishib turadi. Unda taxminan 10¹¹ ta ortiqcha elektron bor, shuning uchun zaryadi q = 10¹¹ · 1,6·10⁻¹⁹ C = 1,6·10⁻⁸ C, ya’ni 16 nC. Bu juda kichik zaryad, lekin yengil sharni ushlab turishga yetadi.

Kim ishlatadi

Fizik-tadqiqotchilar zaryadni elektronlar soni bilan hisoblaydi, mikrochip ishlab chiqaruvchilar esa chipni elektr zaryadidan himoya qilish yo‘llarini topadi, kimyogarlar atomdagi elektronlar sonidan moddaning xossalarini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab davriy jadvalida yoki darslikda kislorod, natriy va temir atomlarining tartib raqamini toping: u neytral atomdagi protonlar va elektronlar sonini bildiradi.

Namunalar
shisha tayoqchashoyi+8·10⁻⁹ C−8·10⁻⁹ C5·10¹⁰ e
Shisha tayoqchadan shoyiga 5·10¹⁰ ta elektron o‘tdi. Tayoqcha zaryadi q = N·e = 5·10¹⁰ · 1,6·10⁻¹⁹ C = 8·10⁻⁹ C (musbat), shoyi zaryadi –8·10⁻⁹ C.
Jismda 4,8·10⁻⁹ C ortiqcha manfiy zaryad bor. Ortiqcha elektronlar soni N = q : e = 4,8·10⁻⁹ : 1,6·10⁻¹⁹ = 3·10¹⁰ ta.
Sinfda faoliyat

Daftaringizga vodorod, geliy va uglerod atomlarining modelini chizing: yadrodagi protonlar va neytronlar sonini, yadro atrofidagi elektronlar sonini ko‘rsating va har bir atom neytral ekanini izohlang.

Mashq
1
Neytral uglerod atomida (6 proton) nechta elektron bor?
2
Jismdan boshqa jismga 2·10⁹ ta elektron o‘tgan. Birinchi jism qancha zaryad oladi (C)?
3
Proton massasi elektron massasidan taxminan necha marta katta? (mp = 1,67·10⁻²⁷ kg, me = 9,1·10⁻³¹ kg)
4
Nima uchun ishqalangan jismlarning zaryadlari miqdor jihatdan teng, ishoralari esa qarama-qarshi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliElektroskop tanloviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →