Darslar 1–2 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
2
Elektr zaryad
Darslik: 9–11-betlar
MaqsadAtom tuzilishini, elektr zaryad tushunchasini, kulon birligini va elementar zaryadni (q = N·e) bilish.
Yangi so‘zlar
elektr zaryad (q) · electric charge (q)kulon (C) · coulomb (C)elementar zaryad (e) · elementary charge (e)proton, neutron, elektron · proton, neutron, electron
Tushuntirish
Atom markazida yadro bor: unda musbat zaryadli protonlar va zaryadsiz neytronlar joylashgan, yadro atrofida manfiy zaryadli elektronlar harakatlanadi. Neytral atomda elektronlar soni protonlar soniga teng (masalan, vodorodda 1 ta, geliyda 2 ta, uglerodda 6 ta). Jismning elektrlanganlik darajasini ifodalovchi fizik kattalik elektr zaryad deyiladi, u q harfi bilan belgilanadi va XBSda kulon (C) bilan o‘lchanadi. Ishqalanganda atomlar emas, faqat elektronlarning bir qismi bir jismdan ikkinchisiga o‘tadi: elektron ortgan jism manfiy, elektron kamaygan jism musbat zaryadlanadi. Elektron zaryadining moduliga teng zaryad elementar zaryad deyiladi: e = 1,6·10⁻¹⁹ C. Har qanday jism zaryadi e ga karrali bo‘ladi: N ta elektron o‘tgan bo‘lsa, q = N·e. Elektron massasi 9,1·10⁻³¹ kg, proton massasi 1,67·10⁻²⁷ kg.
Namunalar
Shisha tayoqchadan shoyiga 5·10¹⁰ ta elektron o‘tdi. Tayoqcha zaryadi q = N·e = 5·10¹⁰ · 1,6·10⁻¹⁹ C = 8·10⁻⁹ C (musbat), shoyi zaryadi –8·10⁻⁹ C.
Jismda 4,8·10⁻⁹ C ortiqcha manfiy zaryad bor. Ortiqcha elektronlar soni N = q : e = 4,8·10⁻⁹ : 1,6·10⁻¹⁹ = 3·10¹⁰ ta.
Sinfda faoliyat
Daftaringizga vodorod, geliy va uglerod atomlarining modelini chizing: yadrodagi protonlar va neytronlar sonini, yadro atrofidagi elektronlar sonini ko‘rsating va har bir atom neytral ekanini izohlang.
Mashq
1
Neytral uglerod atomida (6 proton) nechta elektron bor?
6
2
Jismdan boshqa jismga 2·10⁹ ta elektron o‘tgan. Birinchi jism qancha zaryad oladi (C)?
+3,2·10⁻¹⁰ C (musbat), chunki 2·10⁹ · 1,6·10⁻¹⁹ = 3,2·10⁻¹⁰.
3
Proton massasi elektron massasidan taxminan necha marta katta? (m_p = 1,67·10⁻²⁷ kg, m_e = 9,1·10⁻³¹ kg)
Taxminan 1835 marta: 1,67·10⁻²⁷ : 9,1·10⁻³¹ ≈ 1835.
4
Nima uchun ishqalangan jismlarning zaryadlari miqdor jihatdan teng, ishoralari esa qarama-qarshi?
Bir jism qancha elektron yo‘qotsa, ikkinchisi shuncha elektron oladi.