☰ Mundarija · Texnologiya

Kauchuk, plastmassa va polimer–metall birikmalar

Darslar 16–18 · 3 ta dars · Mehnat ta’limi (Texnologiya), umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 7-sinfi uchun darslik. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2016/2017 (mualliflar nomlari matnda ko‘rsatilmagan)
18

Polimer va metall birikmalari: plastmassa quvurlarni ulash

Darslik: 49–52-betlar
MaqsadPlastmassa quvurlar va ularni ulash ketma-ketligini, xokandoz kabi polimer–metall buyumlar tayyorlash asoslarini bilish.
Yangi so‘zlar
plastmassa quvur · plastic pipeulagich · fitting (coupling)tarmoqlagich · branch fitting (tee)quvur qaychisi · pipe cutter
Tushuntirish

Plastmassa quvurlar ichimlik suvi, kanalizatsiya, issiq suv va issiqxonalarni isitish tizimlarida qo‘llanadi. Ularning afzalligi – namdan yemirilmaslik va tashqi kuchda shaklini yo‘qotmaslik, kamchiligi – issiqqa bardoshsizlik. Quvurlar oddiy arra yoki quvur qaychisi bilan kesiladi. Ular uchun to‘g‘ri ulagich, burchak ulagichi (90° va 120°), tarmoqlagich, o‘lchamni o‘zgartiruvchi ulagich, temir-plastmassa o‘tkazgichlar va to‘xtatgich kranlar ishlab chiqariladi. Quvurlar maxsus qizdirish asbobi («dazmol») yordamida biriktiriladi: quvur uchi va ulagich qizdirish uchlariga kiygizilib, erish haroratiga yetgach, tez olinib, bir-biriga mahkam qo‘yiladi va sovigunga qadar siljitilmaydi. Ketma-ketlik: o‘lchash va belgilash, kesish, qizdirish, biriktirish. Qizdirish asbobi juda issiq (taxminan 260 °C) bo‘ladi, shuning uchun bu ishni faqat usta yoki o‘qituvchi bajaradi, o‘quvchilar belgilash, o‘lchash va tayyorlashni bajarib, xavfsiz masofada kuzatadi; xona shamollatiladi. Xokandoz (axlat kurakchasi) kabi polimer–metall buyum plastmassa kurak qismini metall dastaga (yoki tunuka kurakni plastmassa dastaga) vint bilan biriktirib yasaladi; tunuka va plastmassani kesish hamda parmalashni kattalar bajaradi, tunuka qirrasi o‘tkir bo‘lgani uchun qo‘lqop kiyiladi.

Namunalar
2 m quvurni 50 sm li bo‘laklarga bo‘lish uchun 200 : 50 = 4 bo‘lak chiqadi.
Oldin belgilanadi (qalamda), keyin kesiladi, so‘ng qizdiriladi va biriktiriladi – tartib buzilmaydi.
Sinfda faoliyat

Sxema: qog‘ozda plastmassa quvur tizimi (suv bakidan kranlargacha) sxemasini chizing: quvur, burchak ulagichi, tarmoqlagich, kran belgilari bilan. Haqiqiy qizdirish asbobiga faqat usta yaqinlashadi.

Mashq
1
Plastmassa quvurning afzalligi nima?
2
Quvurlarni ulashning to‘g‘ri tartibini yozing.
3
3 m quvurdan 60 sm li bo‘laklar nechta chiqadi? (300 : 60)
4
Nima uchun qizdirish asbobi bilan faqat usta ishlaydi?