☰ Mundarija · Texnologiya

Texnologik xarita, o‘ymakorlik va naqsh

Darslar 13–15 · 3 ta dars · Mehnat ta’limi (Texnologiya), umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 7-sinfi uchun darslik. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2016/2017 (mualliflar nomlari matnda ko‘rsatilmagan)
14

Yog‘och o‘ymakorligi: qoshiq va kapkir tayyorlash asoslari

Darslik: 39–40-betlar
MaqsadYog‘och o‘ymakorligi uchun yog‘och tanlash, naqsh o‘yish ketma-ketligi va qoshiq hamda kapkir yasash asoslarini bilish.
Yangi so‘zlar
o‘ymakorlik · wood carvingnaqsh · ornamento‘yma zamin · carved backgroundpardoz · finish
Tushuntirish

Yog‘och o‘ymakorligi – yog‘och sirtini naqsh shaklida o‘yib bezash san’ati. O‘yma uchun qattiq, pishiq, namga va chirishga chidamli, butog‘i kam, silliq va yoriqsiz yog‘och kerak; yong‘oq, o‘rik, qora qayin, mirzaterak mos keladi. Taxtacha kerakli o‘lchamda kesilib, randalanadi va avval yirik, so‘ng mayin jilvirda tekislanadi. Naqsh andaza bo‘yicha qora qalamda ko‘chiriladi, keyin «oddiydan murakkabga» tamoyili bilan o‘yiladi. Avval naqsh chegarasi shakliga mos iskanalar bilan kesib chiqiladi, so‘ng uchi egik iskana bilan zamin chuqurlashtiriladi (islimiy naqshlarda chuqurlik 0,5–1 sm), to‘g‘ri iskana bilan tekislanadi. Oxirida naqsh turiga mos pardoz tanlanadi, oddiy islimida chizma pardozning o‘zi yetadi. Qoshiq va kapkir tayyorlashda ham shu tamoyil saqlanadi: avval shakl yog‘och bo‘lagiga chiziladi, ortiqcha qismni arra va iskana bilan olish katta xavf tug‘diradi, shuning uchun bu ishlarni usta yoki o‘qituvchi bajaradi, o‘quvchi esa chizma, silliqlash va pardozni bajaradi. Ovqat uchun idish pardozida faqat zararsiz, oziq-ovqatga mos moy yoki lok ishlatiladi. O‘ymada iskana doim o‘zingizdan chetga yo‘naltiriladi, yog‘och dastgohda mahkamlanadi, ushlab turuvchi qo‘lga kesilishga chidamli qo‘lqop kiyiladi.

Namunalar
Yong‘oq yog‘ochi o‘ymaga mos: qattiq, pishiq va namga chidamli, shuning uchun naqsh uzoq saqlanadi.
Naqsh chuqurligi 0,5–1 sm bo‘lsa, zamin bir necha o‘tishda chuqurlashtiriladi, bir zarbda emas.
Sinfda faoliyat

Naqsh andazasi: qog‘ozga 10 × 10 sm kvadratda oddiy islimiy naqsh (barg, band) chizib, uni kalka bilan ko‘chiring va qaysi qismi dastlab o‘yilishini raqam bilan belgilang. Haqiqiy iskana ishi faqat usta nazoratida bajariladi.

Mashq
1
O‘yma uchun yog‘och qanday bo‘lishi kerak?
2
O‘yma qaysi tamoyil bo‘yicha bajariladi?
3
Zamin chuqurligi 1 sm, har o‘tishda 2 mm olinadi. Nechta o‘tish kerak? (10 : 2)
4
Nega o‘ymada iskana o‘zingizdan chetga yo‘naltiriladi?