Darslar 15–16 · 2 ta dars · A. Muhammadjonov (2017-yilda F. Sultonov qayta ishlagan). O‘zbekiston tarixi (IV asrdan XVI asrgacha), 7-sinf. «Sharq», Toshkent, 2017 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
16
Qoraxoniylar
Darslik: 55–59-betlar
MaqsadQoraxoniylar davlatining tashkil topishi, Movarounnahr uchun kurash, bo‘linish va qoraxitoylar hujumini tushuntirish.
X asr o‘rtalarida qarluq, yag‘mo, chigil va boshqa qabilalar ittifoqi asosida Qoraxoniylar davlati (Xoqoniya) tuzildi; hukmdorlar «qoraxon» unvonini olgan. Abdulkarim Sotuk Bug‘roxon (vafoti 955-yil) asoschi hisoblanadi. 992-yilda Horun Bug‘roxon Buxoroni oldi; Nuh ibn Mansur Sobuqtegindan yordam so‘radi. 999-yilda Nasr Eloqxon Buxoroni egallab, somoniylarni tugatdi. Mahmud G‘aznaviy 1006 va 1008-yillardagi qoraxoniy hujumlarini qaytarib, Xurosonni saqlab qoldi. 1038-yilda Ibrohim Bo‘ritegin Amudaryo bo‘yini egallab Movarounnahrni bo‘ysundirdi, davlat Sharqiy (Bolasog‘un) va G‘arbiy (Samarqand) qismlarga bo‘lindi. Viloyatlarni eloqxonlar yoki teginlar boshqargan, iqto tizimi XI asrdan keng tarqalgan. Shu davrda Minorai kalon, Vobkent va Jarqo‘rg‘on minoralari kabi inshootlar qurilgan. 1137-yilda Xo‘jand yaqinida, 1141-yilda Samarqand yaqinidagi jangda qoraxitoylar qoraxoniylarni yengdi; G‘arbiy qoraxoniylar qoraxitoylarga qaram bo‘lib qoldi.
Namunalar
Sana tartibi: 992 Buxoro → 999 somoniylar tugadi → 1006/1008 Xuroson uchun urush → 1038 bo‘linish → 1137 va 1141 qoraxitoylar.
Dehqon so‘zining ma’nosi: XI–XII asrlarda u «qishloq hokimi» ma’nosini yo‘qotib, oddiy ziroatkorni anglata boshlagan.
Sinfda faoliyat
«Xronologiya zinasi»: sanalarni kartochkaga yozib, to‘g‘ri tartibda tizing.
Mashq
1
Qoraxoniylar davlati qanday tuzilgan?
X asr o‘rtalarida qarluq, yag‘mo, chigil va boshqa qabilalar yagona ittifoqqa birlashgan.
2
Somoniylar sulolasi qachon va qanday tugadi?
999-yilda Nasr Eloqxon Buxoroni egalladi.
3
Qoraxoniylar davlati ikki qismga qanday bo‘lingan?
Sharqiy (poytaxti Bolasog‘un) va G‘arbiy (markazi Samarqand) davlatlarga.
4
Qoraxitoylar g‘alabasiga qoraxoniylar siyosiy zaifligi qanday ta’sir qilgan?
Saljuqiylar tazyiqi va ichki bo‘linish tufayli ular kuchsiz edi, shu bois 1137 va 1141-yillarda yengilgan.