Darslar 17–18 · 2 ta dars · N. Mahmudov, A. Nurmonov, A. Sobirov, D. Nabiyeva, A. Mirzaahmedov. Ona tili 7-sinf, to‘ldirilgan va qayta ishlangan 4-nashr. «Ma’naviyat», Toshkent, 2017
18
Gumon olmoshlari
Darslik: 32–33-betlar
MaqsadGumon olmoshlarining hosil bo‘lishi va imlosini bilish.
Gumon olmoshlari so‘zlovchining o‘zi ham aniq bilmaydigan shaxs, narsa, belgi yoki miqdorni bildiradi. Ular so‘roq olmoshidan ikki yo‘l bilan hosil bo‘ladi: oldiga alla- qo‘shiladi yoki oxiriga -dir qo‘shiladi: kim — allakim, kimdir; qanday — allaqanday, qandaydir; qaysi — allaqaysi, qaysidir; qancha — allaqancha, qanchadir. Ikkala qo‘shimcha ham so‘z bilan bitta qilib, qo‘shib yoziladi. «Narsa» so‘zidan gumon olmoshi faqat alla- yordamida yasaladi: allanarsa. Bundan tashqari «bir» so‘zi kishi, narsa kabi otlar bilan kelib, noaniqlik ma’nosini beradi: bir kishi, bir narsa; «birov» so‘zi esa «kimdir» o‘rnida ishlatiladi.
Namunalar
Eshik oldida kimdir turibdi. — kim + -dir; ko‘rinmagan, noaniq shaxs.
Allaqayerdan qo‘shiq ovozi eshitildi. — alla- + qayer + dan.
Sinfda faoliyat
«Sirli xabar»: o‘qituvchi ma’lum bo‘lmagan voqeani tasvirlaydi, siz gumon olmoshlari bilan gap tuzasiz (allakim, nimadir...).
Mashq
1
Gumon olmoshlari qanday hosil qilinadi?
So‘roq olmoshlariga alla- yoki -dir qo‘shimchasi qo‘shiladi.
2
«Qayer» va «qaysi» so‘roq olmoshlaridan gumon olmoshlari yasang.
Allaqayer, qayerdadir; allaqaysi, qaysidir.
3
«Kimdir» va «allakim» olmoshlarining ma’nosi farq qiladimi?
Yo‘q, ikkalasi ham noma’lum, noaniq shaxsni bildiradi.
4
Nima uchun «allanarsa» to‘g‘ri, «narsadir» esa noto‘g‘ri?
Chunki «narsa» so‘zi faqat alla- qo‘shimchasi bilan gumon olmoshi bo‘ladi.