5
Leksikologiya bo‘yicha o‘tilganlarni takrorlash
Darslik: 9-bet
MaqsadLeksikologiya bo‘yicha bilimlarni takrorlash: ko‘p ma’noli so‘z, ko‘chma ma’no, atama, shevaga xos, eskirgan va o‘zlashgan so‘zlar.
Yangi so‘zlar
ko‘chma ma’no · figurative meaningatama · termsheva · dialecteskirgan so‘z · outdated word
Tushuntirish
Leksikologiya so‘zlarning ma’nosi va ishlatilishini o‘rganadi. Ko‘p ma’noli so‘z bir nechta ma’noga ega bo‘ladi; so‘zning asosiy ma’nosi o‘z ma’no, boshqa narsaga o‘xshatib ishlatilgani ko‘chma ma’no deyiladi: «tosh ko‘prik» — o‘z ma’noda, «tosh yurak» — ko‘chma ma’noda. Atamalar fan va kasb-hunarga oid tushunchalarni aniq bildiradi: ildiz, kvadrat, burchak. Sheva so‘zlari ma’lum hududda qo‘llanadi. Zamonaviy hayotda ishlatilmay qolgan so‘zlar eskirgan so‘zlar deyiladi. Boshqa tillardan kirib kelgan so‘zlar o‘zlashgan so‘zlar sanaladi.
Namunalar
Tilla qo‘l — mohir qo‘l: «tilla» ko‘chma ma’noda ishlatilgan.
Kompyuter va avtobus — o‘zlashgan so‘zlar.
Sinfda faoliyat
Juftliklarda ishlash: bir o‘quvchi so‘zni o‘z ma’noda, ikkinchisi ko‘chma ma’noda gapda ishlatadi (masalan, oltin).
Mashq
1
O‘z va ko‘chma ma’no deb nimaga aytiladi?
O‘z ma’no — so‘zning asosiy ma’nosi; ko‘chma ma’no — boshqa narsaga o‘xshatib qo‘llanilgan ma’no.
2
«Shirin so‘z» birikmasidagi «shirin» qaysi ma’noda ishlatilgan?
Ko‘chma ma’noda: yoqimli, mehrli degani.
3
Matematika va geografiya fanlaridan ikkitadan atama ayting.
Masalan: burchak, tenglama; daryo, iqlim.
4
Nima uchun atamalar aniq ma’noga ega bo‘lishi kerak?
Chunki fanda tushunchalar adashtirilmasligi uchun har bir atama bitta aniq tushunchani bildiradi.