☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Qisqichbaqasimonlar sinfi

Darslar 18–19 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
19

Daryo qisqichbaqasining ichki tuzilishi

Darslik: 63–65-betlar
MaqsadDaryo qisqichbaqasining ichki tuzilishi va qisqichbaqasimonlarning xilma-xilligi hamda ahamiyatini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
yashil bez · green gland, the excretory organmozaik ko‘rish · mosaic visionplankton · plankton, tiny organisms floating in waterzaxkash · woodlouse
Tushuntirish

Qisqichbaqa muskullari alohida boylamlardan iborat. Hazm sistemasi: og‘iz, halqum, qizilo‘ngach, ikki bo‘lmali oshqozon (katta oshqozonda maydalanadi, kichigida suziladi), ichak va jigar naylari; qoldiq dum suzgich o‘rtasidagi anal teshikdan chiqadi. Yurak boshko‘krakning orqa tomonida; qon aylanish ochiq – qon tana bo‘shlig‘iga quyiladi, so‘ng jabralarda kislorodga to‘yinadi. Ayirish organi – boshdagi bir juft yashil bez, naychalari kalta mo‘ylov asosida ochiladi. Nerv sistemasi chuvalchangnikiga o‘xshash: halqum usti va osti tugunlari, halqa va qorin nerv zanjiri. Ko‘zlari murakkab, juda ko‘p mayda ko‘zchadan iborat – mozaik ko‘rish; mo‘ylov tukchalari hid va tuyg‘uni, kalta mo‘ylov asosidagi organ muvozanatni saqlashga yordam beradi. Qisqichbaqasimonlarning 60 000 dan ortiq turi bor: ko‘pi dengizda, planktondagi dafniya va siklop baliqlar uchun oziq. Krab, omar, krevetka go‘shti uchun ovlanadi. Zaxkash (eshakqurt) quruqlikka moslashgan, tuproqni yumshatadi va chirindiga boyitadi.

Namunalar
Dafniya va siklop – chuchuk suv planktoni; baliqchilikda ularni baliq chavoqlarini boqish uchun ko‘paytiradilar.
Mozaik ko‘rishda har bir ko‘zcha manzaraning faqat kichik bir bo‘lagini ko‘radi, hammasi birga yaxlit tasvir beradi. Bu murakkab ko‘zning ishlash usuli.
Sinfda faoliyat

Sxema: «Qisqichbaqa organlari» – hazm, qon aylanish, ayirish, nerv sistemalarini turli rangda chizing. Xavfsizlik: pishmagan dengiz mahsulotlarini yemang; daryo bo‘ylarida kattalarsiz bo‘lmang; zaxkashni ko‘tarish mumkin, lekin keyin qo‘lni yuving.

Mashq
1
Qisqichbaqa oshqozoni qanday tuzilgan?
2
Qisqichbaqada qon aylanish nega ochiq deyiladi?
3
Mozaik ko‘rish nima?
4
Nega plankton qisqichbaqasimonlar suv havzalarida muhim?