Qo‘lqanotlilar va kemiruvchilar turkumlari
Qo‘lqanotlilar – uchishga moslashgan yagona sutemizuvchilar: oldingi oyoqlari qanotga aylangan, barmoqlar va tana yoni orasiga yupqa teri parda tortilgan, u ko‘tarish yuzasini hosil qiladi. Birinchi barmoq va orqa oyoq panjalari erkin, ular bilan g‘or devori yoki daraxtga osilib turadi. Ko‘rshapalaklarning ko‘zi kuchsiz, ammo tunda hech narsaga urilmasdan uchadi va hasharotni tutadi: ular og‘iz va burnidan uzuq-yuluq ultratovush chiqaradi, tovush to‘siq yoki o‘ljadan aks-sado kabi qaytadi, quloq uni qabul qilib, hayvon joyni aniqlaydi. Bir kechada ko‘rshapalak juda ko‘p chivin va zararli hasharotni yeb qo‘yadi, shuning uchun ularning pana joylarini buzmaslik kerak. Kemiruvchilarning qoziq tishlari yo‘q, kurak tishlari yirik va o‘tkir; ular qattiq oziqni kurak tishlari bilan uzadi, oziq tishlari bilan ezadi. Kurak tishning orqa tomonida emal bo‘lmagani uchun tish tez yedirilib doim charxlanadi va umr bo‘yi o‘sib turadi. Bu turkum vakillari deyarli hamma joyda uchraydi va tez ko‘payadi: yilda bir necha marta bolalaydi, shu sabab soni tez ko‘payib ketishi va ziyon yetkazishi mumkin. Aholi yashash joylarida sichqon va kalamush, cho‘llarda yumronqoziq, tog‘ etaklarida jayra (tanasi uzun ninalar bilan qoplangan) uchraydi. Ko‘pchilik kemiruvchi zararkunanda: sichqon va kalamush don va mahsulotni kemiradi, kalamush o‘lat kabi kasalliklarni tarqatishi mumkin. Ondatra, nutriya, sug‘ur va yumronqoziq mo‘ynasi uchun ovlanadi, ondatra va nutriya Amerikadan keltirilgan. G‘arbiy Tyanshanda yashaydigan ko‘k sug‘ur soni kamayganidan «Qizil kitob»ga kiritilgan. Xavfsizlik: ko‘rshapalak va kemiruvchilarga qo‘l tekkizmang (kasallik tarqatishi mumkin), o‘lik kemiruvchini ham ushlamang; sug‘ur yoki yumronqoziq inlariga yaqinlashmang, kattalarga ayting.
Tajriba: kemiruvchi tishining «o‘tkir charxlanishi»ni tushuntirish uchun ikki bo‘lak qog‘ozni (old tomoni qattiq, orqasi yumshoq) chizib ko‘rsating. Ko‘rshapalak ultratovushi: do‘stingiz sizni ko‘zingiz yumuq holda qarsak sadosiga qarab topadi (xonada). Xavfsizlik: ko‘rshapalak yoki kemiruvchini ushlamang; xonada o‘ynaganda ehtiyot bo‘ling, burchaklarga urilmang.