ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Suv, sohil va yirtqich qushlar

Darslar 52–53 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
53

Yirtqich qushlar

Darslik: 162–165-betlar
MaqsadYirtqich qushlarning (kunduzgi yirtqichlar va yapaloqqushlar) tuzilishi, hayoti va qushlarning tabiatdagi hamda odam hayotidagi ahamiyatini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
kunduzgi yirtqichlar · diurnal birds of preytasqara · vultureukki · eagle-owlyapaloqqushlar · owls
Tushuntirish

Yirtqich qushlar asosan umurtqali hayvonlarni ovlaydi. Ularning ilmoqsimon qayrilgan o‘tkir tirnoqlari o‘ljani ushlaydi va o‘ldiradi, uchi pastga egilgan baquvvat tumshug‘i go‘shtni yulib oladi; ko‘zlari juda o‘tkir. Ular juft yashaydi, yirik turlarda juft umr bo‘yi saqlanadi; daraxt yoki qoyaga uya quradi, jish bola ochadi. Kunduzgi yirtqichlar turkumiga qora kalxat, miqqiy, tasqara, burgut, qarchig‘ay kiradi. Qora kalxatni ayri dumidan bilish mumkin; u baqa, kemiruvchi, hasharot va o‘laksa bilan oziqlanadi, baland uchib o‘lja izlaydi. Tasqara – o‘lkamizdagi eng yirik qushlardan: uzunligi 1–1,5 m, qanotlarini yozganda taxminan 3 m, boshi va bo‘ynida patlar siyrak. U qanot qoqmasdan uzoq qalqib uchib o‘laksa izlaydi; tirnoqlari kuchsiz, tirik hayvonga hujum qilmaydi, ammo tumshug‘i bilan terini yirta oladi. Yirtqichlar zararkunanda kemiruvchi va hasharotni qirib, kasal va qari hayvonlarni yo‘qotib, tabiatni sog‘lomlashtiradi. Yapaloqqushlar tunda ov qiladi: ko‘zi katta, qorachig‘i keng ochiladi, g‘ira-shira yorug‘likda ko‘radi, qulog‘i sezgir, patlari yumshoq va g‘ovak, shuning uchun uchganida ovoz chiqmaydi. Ukki – eng yirik yapaloqqush, boshida quloqsimon pat to‘plari bor, kemiruvchi yeydi. Boyo‘g‘li kichikroq, kechqurun simyog‘och yoki quruq shoxdan o‘lja poylaydi; qo‘ng‘iz, chigirtka va kemiruvchilarni qirib katta foyda beradi. Qushlar zararkunandalarni qiradi, ko‘p hayvonlarga oziq bo‘ladi, urug‘ tarqatadi, ayrimlari changlatadi; go‘shti, par va axlati (o‘g‘it) foydali. Ba’zi qushlar (kaklik, qirg‘ovul, o‘rdak, g‘oz) qonun ruxsat bergan miqdor va vaqtda ovlanadi. Qushlarni muhofaza qilish – ularni bezovta qilmaslik, uyasini buzmaslik; daraxt ekish va qishda donxo‘rak o‘rnatish ham yordam beradi.

Yirtqich qushBelgisi
Qora kalxatayri dum; baqa, kemiruvchi, hasharot, o‘laksa
Tasqara1–1,5 m, qanoti ~3 m; qalqib uchadi; tirnoqlari kuchsiz
Yapaloqqushlartunda ov; katta ko‘z, sezgir quloq, jimgina uchadi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Cho‘l bo‘ylab elektr ustunlari qatori o‘tgan. Burgutlar va boshqa yirik qushlar o‘ljani poylash uchun baland ustunlarga qo‘nishni yaxshi ko‘radi, keng qanotlari esa bir vaqtda ikki simga tegib ketishi mumkin. Muhandislar simlarga qoplama kiygizadi va xavfsiz qo‘nish joylari qo‘yadi, shunda qushlar zarar ko‘rmaydi va tok uzilmaydi.

Kim ishlatadi

Elektr tarmog‘i muhandisi ustunlardagi qushlarni himoya qiladi, qo‘riqxona xodimi yirtqich qushlarni muhofaza qiladi, ornitolog yirik qushlar qayerga qo‘nishini qayd etadi.

Bugun sinab ko‘ring

Kechqurun qorong‘i tushayotganda derazadan boyqush yoki tungi qush ovozi eshitiladimi, tinglab yozing. Eshitmasangiz, buni ham yozing.

Namunalar
Tun qorong‘i bo‘lsa-da, ukki kemiruvchining shitirini eshitadi: quloqlari juda sezgir, qanoti ovozsiz.
Tasqara qanot qoqmasdan qalqib uchadi, chunki issiq havo oqimlari uni ko‘taradi; shu tufayli energiya tejaladi.
Sinfda faoliyat

Jadval: kunduzgi yirtqich va yapaloqqush uchun «ko‘z», «patlar», «tirnoq», «ov vaqti» ustunlarini to‘ldirib solishtiring. Xavfsizlik: yirtqich qush uyasiga yaqinlashmang, ota-ona qush hujum qilishi mumkin; yarador burgut yoki boyqushni ushlamang (tirnoq va tumshuq jarohat qiladi) – kattalar orqali qo‘riqxona yoki veterinarga xabar bering. Qush axlatlangan joydan chang yutmaslik uchun niqob taqing.

Mashq
1
Burgut baland osmonda aylanib yurib, birdan pastga sho‘ng‘idi va quyonni ilib ketdi. Ovning har bir bosqichida unga tanasining qaysi qismi yordam berdi?
2
Yapaloqqushlar tunda ov qilishga qanday moslashgan?
3
Tasqara o‘ljasini qanday topadi va nega tirik hayvonga hujum qilmaydi?
4
Qushlarning tabiatdagi ikki ahamiyatini ayting.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKosmonavtika kuni: adolatli poygaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →