Yirtqich qushlar
Yirtqich qushlar asosan umurtqali hayvonlarni ovlaydi. Ularning ilmoqsimon qayrilgan o‘tkir tirnoqlari o‘ljani ushlaydi va o‘ldiradi, uchi pastga egilgan baquvvat tumshug‘i go‘shtni yulib oladi; ko‘zlari juda o‘tkir. Ular juft yashaydi, yirik turlarda juft umr bo‘yi saqlanadi; daraxt yoki qoyaga uya quradi, jish bola ochadi. Kunduzgi yirtqichlar turkumiga qora kalxat, miqqiy, tasqara, burgut, qarchig‘ay kiradi. Qora kalxatni ayri dumidan bilish mumkin; u baqa, kemiruvchi, hasharot va o‘laksa bilan oziqlanadi, baland uchib o‘lja izlaydi. Tasqara – o‘lkamizdagi eng yirik qushlardan: uzunligi 1–1,5 m, qanotlarini yozganda taxminan 3 m, boshi va bo‘ynida patlar siyrak. U qanot qoqmasdan uzoq qalqib uchib o‘laksa izlaydi; tirnoqlari kuchsiz, tirik hayvonga hujum qilmaydi, ammo tumshug‘i bilan terini yirta oladi. Yirtqichlar zararkunanda kemiruvchi va hasharotni qirib, kasal va qari hayvonlarni yo‘qotib, tabiatni sog‘lomlashtiradi. Yapaloqqushlar tunda ov qiladi: ko‘zi katta, qorachig‘i keng ochiladi, g‘ira-shira yorug‘likda ko‘radi, qulog‘i sezgir, patlari yumshoq va g‘ovak, shuning uchun uchganida ovoz chiqmaydi. Ukki – eng yirik yapaloqqush, boshida quloqsimon pat to‘plari bor, kemiruvchi yeydi. Boyo‘g‘li kichikroq, kechqurun simyog‘och yoki quruq shoxdan o‘lja poylaydi; qo‘ng‘iz, chigirtka va kemiruvchilarni qirib katta foyda beradi. Qushlar zararkunandalarni qiradi, ko‘p hayvonlarga oziq bo‘ladi, urug‘ tarqatadi, ayrimlari changlatadi; go‘shti, par va axlati (o‘g‘it) foydali. Ba’zi qushlar (kaklik, qirg‘ovul, o‘rdak, g‘oz) qonun ruxsat bergan miqdor va vaqtda ovlanadi. Qushlarni muhofaza qilish – ularni bezovta qilmaslik, uyasini buzmaslik; daraxt ekish va qishda donxo‘rak o‘rnatish ham yordam beradi.
| Yirtqich qush | Belgisi |
|---|---|
| Qora kalxat | ayri dum; baqa, kemiruvchi, hasharot, o‘laksa |
| Tasqara | 1–1,5 m, qanoti ~3 m; qalqib uchadi; tirnoqlari kuchsiz |
| Yapaloqqushlar | tunda ov; katta ko‘z, sezgir quloq, jimgina uchadi |
Cho‘l bo‘ylab elektr ustunlari qatori o‘tgan. Burgutlar va boshqa yirik qushlar o‘ljani poylash uchun baland ustunlarga qo‘nishni yaxshi ko‘radi, keng qanotlari esa bir vaqtda ikki simga tegib ketishi mumkin. Muhandislar simlarga qoplama kiygizadi va xavfsiz qo‘nish joylari qo‘yadi, shunda qushlar zarar ko‘rmaydi va tok uzilmaydi.
Elektr tarmog‘i muhandisi ustunlardagi qushlarni himoya qiladi, qo‘riqxona xodimi yirtqich qushlarni muhofaza qiladi, ornitolog yirik qushlar qayerga qo‘nishini qayd etadi.
Kechqurun qorong‘i tushayotganda derazadan boyqush yoki tungi qush ovozi eshitiladimi, tinglab yozing. Eshitmasangiz, buni ham yozing.
Jadval: kunduzgi yirtqich va yapaloqqush uchun «ko‘z», «patlar», «tirnoq», «ov vaqti» ustunlarini to‘ldirib solishtiring. Xavfsizlik: yirtqich qush uyasiga yaqinlashmang, ota-ona qush hujum qilishi mumkin; yarador burgut yoki boyqushni ushlamang (tirnoq va tumshuq jarohat qiladi) – kattalar orqali qo‘riqxona yoki veterinarga xabar bering. Qush axlatlangan joydan chang yutmaslik uchun niqob taqing.