ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Ko‘l baqasining ichki tuzilishi va amfibiyalarning ko‘payishi

Darslar 40–41 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
41

Suvda hamda quruqlikda yashovchilarning ko‘payishi, rivojlanishi va xilma-xilligi

Darslik: 126–128-betlar
MaqsadSuvda hamda quruqlikda yashovchilarning ko‘payishi, rivojlanishi, xilma-xilligi, ahamiyati va kelib chiqishini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
itbaliq · tadpoledumsizlar · tailless amphibians (Anura)dumlilar · tailed amphibians (Caudata)qurbaqa · toad
Tushuntirish

Bahorda baqalar uyg‘onadi, erkaklar baland sayraydi. Urg‘ochi suvga 5000–10 000 tagacha tuxum tashlaydi, erkagi ularga urug‘ suyuqligini to‘kadi – urug‘lanish tashqarida, suvda. Tuxumdan itbaliq chiqadi: baliqchaga o‘xshaydi, dumi bor, tashqi (keyin ichki) jabra bilan nafas oladi, yuragi ikki kamerali, bitta doira. Rivojlanishda avval orqa, keyin oldingi oyoqlar paydo bo‘ladi, jabra o‘pka bilan almashadi, qon aylanish qayta quriladi, dum yo‘qoladi va yosh baqa quruqlikka chiqadi; bu – metamorfoz. Baqalar uch yilda voyaga yetadi. Sinfda ming-minglab tur bor (hozirgi hisob bo‘yicha 8000 dan ortiq), ular dumsizlar (baqa, qurbaqa) va dumlilar (triton, salamandra) turkumlariga bo‘linadi; dumlilar O‘zbekistonda uchramaydi. Yashil qurbaqa kechasi faol, terisi dag‘al va sassiq zaharli suyuqlik ishlab chiqaradi, tuxumini shoda qilib qo‘yadi. Qurbaqa va baqa zararkunanda hasharotlarni yeb foyda keltiradi. Suvda hamda quruqlikda yashovchilar panjaqanotli baliqlardan taxminan 370 mln yil oldin (devon davrida) kelib chiqqan.

tuxum (suvda)itbaliq (jabra)orqa oyoqlaroldingi oyoqlaryosh baqabaqa (3 yilda)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ba’zi mamlakatlarda bahorda toshbaqa va qurbaqalar suvga tuxum qo‘yish uchun yo‘lni kesib o‘tadi. Shu joylarda yo‘l belgilari qo‘yiladi va maxsus o‘tish joylari quriladi, shunda ko‘plab jonivorlar saqlanadi. Amfibiyalarning rivojlanishini bilish ularni muhofaza qilishga yordam beradi.

Kim ishlatadi

Yovvoyi tabiat xodimi amfibiyalarni muhofaza qiladi, yo‘l rejalashtiruvchisi hayvonlar o‘tish joylarini loyihalaydi, biolog rivojlanish bosqichlarini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyingiz yaqinida baqa tuxum qo‘yishi mumkin bo‘lgan uchta joyni va unga zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan uchta narsani yozing. Suvga yaqinlashmang, faqat tasavvur qiling.

Namunalar
Itbaliq baliqqa o‘xshaydi, lekin keyinchalik oyoq chiqarib, o‘pka bilan nafas oladigan baqaga aylanadi. Bu rivojlanish amfibiyalarning baliqlardan kelib chiqqanini ko‘rsatadi.
!Diqqat!
Qurbaqa terisidagi suyuqlik zaharli – unga tegmang.
Qurbaqa kechasi zararkunanda hasharotlarni yeydi; bog‘ va polizda foydali. Terisidagi suyuqlik zaharli bo‘lgani uchun unga tegmang.
Sinfda faoliyat

Rasm: baqaning rivojlanish bosqichlarini tartib bilan chizing (tuxum – itbaliq – oyoqli itbaliq – yosh baqa – baqa). Xavfsizlik: tuxum yoki itbaliqlarni suv havzasidan olib kelmang va ko‘lmakda o‘ynamang; amfibiyalarga tegsangiz, qo‘lni sovunlab yuving.

Mashq
1
Bahorda ko‘lmakda baqa tuxumlari to‘dasi topildi, ammo yaqin atrofda urg‘ochi baqa yo‘q. Bu tuxumlar qayerda va qanday urug‘langan?
2
Itbaliqning baliqqa o‘xshash belgilari qaysilar?
3
Dumsizlar va dumlilar turkumlariga misol keltiring.
4
Agar polizdagi baqa va qurbaqalar yo‘qolib ketsa, dehqon qanday muammoga duch kelishi mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYomg‘ir plashi uchun mato tanlashHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →