☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Lansetnik va baliqlarning tashqi tuzilishi, 4-laboratoriya

Darslar 31–33 · 3 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
32

Baliqlarning tashqi tuzilishi, skeleti, suzgich pufagi

Darslik: 101–104-betlar
MaqsadBaliqlarning tashqi tuzilishini, skeleti, muskullari va suzgich pufagini zog‘ora baliq misolida tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
suyri tana · streamlined bodyyon chiziq · lateral lineumurtqa pog‘onasi · vertebral columnsuzgich pufagi · swim bladder
Tushuntirish

Baliqlar – suvda yashovchi xordali hayvonlar: tanasi tangachali, jabra bilan nafas oladi, yuragi ikki kamerali, uchta toq (orqa, dum, anal) va ikki juft (ko‘krak, qorin) suzgichi bor. Zog‘ora baliq tog‘ daryolaridan boshqa suv havzalarida yashaydi, 1 m gacha, og‘irligi 8–16 kg gacha boradi. Tanasi suyri va yon tomondan yassi bo‘lgani uchun suv qarshiligini yengib tez suzadi; boshi tanaga harakatsiz qo‘shilgan. Dum suzgichi suzishda, juft suzgichlar muvozanat, burilish va to‘xtashda ishtirok etadi. Teri tangachalar va shilliq bilan qoplangan: shilliq ishqalanishni kamaytiradi, tangachadagi halqalar baliq yoshini ko‘rsatadi. Orqa tomoni to‘q, qorni oqish – himoya rangi. Skeleti: 39–42 umurtqali umurtqa pog‘onasi, qovurg‘alar, bosh skeleti (miya qutisi, jag‘lar, jabra qopqoqlari) va suzgichlar skeleti. Kuchli muskullari orqa va dum tomonda. Suzgich pufagi ichak ustida, gaz bilan to‘lgan; hajmi o‘zgarsa baliq yuqoriga ko‘tariladi yoki pastga tushadi, shuningdek u tovushni kuchaytiradi.

Namunalar
Baliqni yuqoridan qarasangiz suv tubi rangiga qo‘shilib ketadi, pastdan qarasangiz oqish qorni suv yuzasi bilan bir xil – himoya rangi.
Baliq suzgich pufagiga gaz to‘lsa, ko‘tariladi; gaz kamayganda cho‘kadi. Tubida yashovchi ba’zi baliqlarda pufak bo‘lmaydi.
Sinfda faoliyat

Doskada zog‘ora baliqni chizib, 5 ta suzgichni nom bilan belgilang va vazifalarini yozing. Xavfsizlik: baliq ovlashga borganda suv chetida kattalar bilan bo‘ling; baliq suyagi tiqilishidan ehtiyot bo‘ling; xom baliqni yemang.

Mashq
1
Baliq tanasi nega suyri?
2
Juft va toq suzgichlarni ayting.
3
Baliq yoshi qanday aniqlanadi?
4
Suzgich pufagi baliqqa qanday yordam beradi?