ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Lansetnik va baliqlarning tashqi tuzilishi, 4-laboratoriya

Darslar 31–33 · 3 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
32

Baliqlarning tashqi tuzilishi, skeleti, suzgich pufagi

Darslik: 101–104-betlar
MaqsadBaliqlarning tashqi tuzilishini, skeleti, muskullari va suzgich pufagini zog‘ora baliq misolida tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
suyri tana · streamlined bodyyon chiziq · lateral lineumurtqa pog‘onasi · vertebral columnsuzgich pufagi · swim bladder
Tushuntirish

Baliqlar – suvda yashovchi xordali hayvonlar: tanasi tangachali, jabra bilan nafas oladi, yuragi ikki kamerali, uchta toq (orqa, dum, anal) va ikki juft (ko‘krak, qorin) suzgichi bor. Zog‘ora baliq tog‘ daryolaridan boshqa suv havzalarida yashaydi, 1 m gacha, og‘irligi 8–16 kg gacha boradi. Tanasi suyri va yon tomondan yassi bo‘lgani uchun suv qarshiligini yengib tez suzadi; boshi tanaga harakatsiz qo‘shilgan. Dum suzgichi suzishda, juft suzgichlar muvozanat, burilish va to‘xtashda ishtirok etadi. Teri tangachalar va shilliq bilan qoplangan: shilliq ishqalanishni kamaytiradi, tangachadagi halqalar baliq yoshini ko‘rsatadi. Orqa tomoni to‘q, qorni oqish – himoya rangi. Skeleti: 39–42 umurtqali umurtqa pog‘onasi, qovurg‘alar, bosh skeleti (miya qutisi, jag‘lar, jabra qopqoqlari) va suzgichlar skeleti. Kuchli muskullari orqa va dum tomonda. Suzgich pufagi ichak ustida, gaz bilan to‘lgan; hajmi o‘zgarsa baliq yuqoriga ko‘tariladi yoki pastga tushadi, shuningdek u tovushni kuchaytiradi.

SuzgichTuriVazifasi
dumtoqsuzishni ta’minlaydi
orqa, analtoq–
ko‘krak, qorinjuftmuvozanat, burilish, to‘xtash
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Suvosti kemasi sho‘ng‘ish uchun tanklariga suv oladi, ko‘tarilish uchun esa suvni havo bilan itarib chiqaradi. Baliqlar bu masalani qadim zamonlardayoq tanasidagi gaz bilan to‘ldirilgan pufak yordamida hal qilgan, shuning uchun ko‘pchiligi suzmasdan suvda bir joyda to‘xtab tura oladi. Texnika tabiat avval topgan usulni takrorlagan.

Kim ishlatadi

Suvosti kemasi muhandisi tank hajmini hisoblaydi, baliqchilik xo‘jaligi xodimi baliq holatini kuzatadi, sho‘ng‘uvchi o‘zining suzuvchanligini boshqaradi.

Bugun sinab ko‘ring

Kichik bo‘sh plastik shishani idish yoki lagandagi sayoz suvga qo‘yib suzishini ko‘ring, keyin ichiga bir oz suv quyib, suzishi qanday o‘zgarishini kuzating. Suvni faqat sayoz idishda ishlating.

Namunalar
Qaysi tomondanRangiFon bilan
yuqoridanto‘q orqato‘q tub
pastdanoch qorinyorqin suv yuzasi
Baliqni yuqoridan qarasangiz suv tubi rangiga qo‘shilib ketadi, pastdan qarasangiz oqish qorni suv yuzasi bilan bir xil – himoya rangi.
Suzish pufagiBaliq
gaz ko‘payadiko‘tariladi
gaz kamayadicho‘kadi
Baliq suzgich pufagiga gaz to‘lsa, ko‘tariladi; gaz kamayganda cho‘kadi. Tubida yashovchi ba’zi baliqlarda pufak bo‘lmaydi.
Sinfda faoliyat

Doskada zog‘ora baliqni chizib, 5 ta suzgichni nom bilan belgilang va vazifalarini yozing. Xavfsizlik: baliq ovlashga borganda suv chetida kattalar bilan bo‘ling; baliq suyagi tiqilishidan ehtiyot bo‘ling; xom baliqni yemang.

Mashq
1
Baliq tanasi nega suyri?
2
Juft va toq suzgichlarni ayting.
3
Baliq yoshi qanday aniqlanadi?
4
Suzgich pufagi baliqqa qanday yordam beradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBozorda baliq tanlashHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →