Baliqlarning tashqi tuzilishi, skeleti, suzgich pufagi
Baliqlar – suvda yashovchi xordali hayvonlar: tanasi tangachali, jabra bilan nafas oladi, yuragi ikki kamerali, uchta toq (orqa, dum, anal) va ikki juft (ko‘krak, qorin) suzgichi bor. Zog‘ora baliq tog‘ daryolaridan boshqa suv havzalarida yashaydi, 1 m gacha, og‘irligi 8–16 kg gacha boradi. Tanasi suyri va yon tomondan yassi bo‘lgani uchun suv qarshiligini yengib tez suzadi; boshi tanaga harakatsiz qo‘shilgan. Dum suzgichi suzishda, juft suzgichlar muvozanat, burilish va to‘xtashda ishtirok etadi. Teri tangachalar va shilliq bilan qoplangan: shilliq ishqalanishni kamaytiradi, tangachadagi halqalar baliq yoshini ko‘rsatadi. Orqa tomoni to‘q, qorni oqish – himoya rangi. Skeleti: 39–42 umurtqali umurtqa pog‘onasi, qovurg‘alar, bosh skeleti (miya qutisi, jag‘lar, jabra qopqoqlari) va suzgichlar skeleti. Kuchli muskullari orqa va dum tomonda. Suzgich pufagi ichak ustida, gaz bilan to‘lgan; hajmi o‘zgarsa baliq yuqoriga ko‘tariladi yoki pastga tushadi, shuningdek u tovushni kuchaytiradi.
| Suzgich | Turi | Vazifasi |
|---|---|---|
| dum | toq | suzishni ta’minlaydi |
| orqa, anal | toq | – |
| ko‘krak, qorin | juft | muvozanat, burilish, to‘xtash |
Suvosti kemasi sho‘ng‘ish uchun tanklariga suv oladi, ko‘tarilish uchun esa suvni havo bilan itarib chiqaradi. Baliqlar bu masalani qadim zamonlardayoq tanasidagi gaz bilan to‘ldirilgan pufak yordamida hal qilgan, shuning uchun ko‘pchiligi suzmasdan suvda bir joyda to‘xtab tura oladi. Texnika tabiat avval topgan usulni takrorlagan.
Suvosti kemasi muhandisi tank hajmini hisoblaydi, baliqchilik xo‘jaligi xodimi baliq holatini kuzatadi, sho‘ng‘uvchi o‘zining suzuvchanligini boshqaradi.
Kichik bo‘sh plastik shishani idish yoki lagandagi sayoz suvga qo‘yib suzishini ko‘ring, keyin ichiga bir oz suv quyib, suzishi qanday o‘zgarishini kuzating. Suvni faqat sayoz idishda ishlating.
| Qaysi tomondan | Rangi | Fon bilan |
|---|---|---|
| yuqoridan | to‘q orqa | to‘q tub |
| pastdan | och qorin | yorqin suv yuzasi |
| Suzish pufagi | Baliq |
|---|---|
| gaz ko‘payadi | ko‘tariladi |
| gaz kamayadi | cho‘kadi |
Doskada zog‘ora baliqni chizib, 5 ta suzgichni nom bilan belgilang va vazifalarini yozing. Xavfsizlik: baliq ovlashga borganda suv chetida kattalar bilan bo‘ling; baliq suyagi tiqilishidan ehtiyot bo‘ling; xom baliqni yemang.