Hasharotlarning kelib chiqishi va ahamiyati
Hasharotlar ko‘p qush, ko‘rshapalak, tipratikan, kaltakesak, baqa va baliqlarga oziq bo‘ladi. O‘laksaxo‘r va go‘ngxo‘r qo‘ng‘izlar hamda pashsha qurtlari murda va tezakni yeb, o‘simlik qoldig‘ini chirituvchilar tezlashtirib, yer yuzini tozalaydi – ular tabiiy sanitarlar. Gulli o‘simliklarning ko‘pi (burchoqdoshlar, poliz ekinlari) hasharotlar changlatganda mo‘l hosil beradi; tukli arilar beda va sebargani changlatadi. Zararkunanda hasharotlarning 700 dan ortiq turi bor: osiyo chigirtkasi, shira, olma qurti, g‘o‘za tunlami, kolorado qo‘ng‘izi; omborda mita qo‘ng‘izi, uyda xona kuyasi, binolarda termit. Bit, burga, chivin va to‘shak qandalasi qon so‘rib, kasallik tarqatadi (bit – terlama, burga – o‘lat, chivin – bezgak). Biologik kurashda zararkunandaning kushandalari (xonqizi, tillako‘z, trixogramma, hasharotxo‘r qushlar) ishlatiladi; bu zaharli kimyoviy moddalarni kamaytiradi. Bo‘g‘imoyoqlilarning ajdodlari qadimgi dengizlarda yashagan ko‘p bo‘g‘imli chuvalchangsimon hayvonlar bo‘lgan deb taxmin qilinadi. Eng qadimgi bo‘g‘imoyoqlilardan biri – taxminan 520 mln yil oldin paydo bo‘lib, keyin butunlay qirilib ketgan trilobitlar; ularning har bir bo‘g‘imida bir juftdan bir xil oyoq bo‘lgan.
| Foydasi | Zarari |
|---|---|
| qush, ko‘rshapalak, tipratikan, kaltakesak, baqa va baliqlarga oziq | 700 dan ortiq zararkunanda tur |
| tabiiy sanitarlar: murdalar va go‘ngni yeydi | bitlar – terlama, burgalar – o‘lat, chivinlar – bezgak |
| o‘simliklarni changlatadi | omborda, uyda va binolarda mol-mulkni buzadi |
Qovun yetishtiruvchi bir necha sovuq, yomg‘irli kundan keyin gullarda meva kam tugilishini, asalari va boshqa arilar ko‘p uchadigan issiq kunlardan keyin esa ancha ko‘p tugilishini payqaydi. Meva hosil bo‘lishi uchun gullar orasida chang tashiydigan hasharot kerak.
Qovun yetishtiruvchi dalaga asalarilarni jalb qiladi, qo‘riqxona xodimi gulli o‘tloqlarni muhofaza qiladi, urug‘chilik mutaxassisi gullarning changlanishiga tayanadi.
Bilgan meva va sabzavotlaringizni o‘ylab, qaysi birining hosil bo‘lishida hasharot changlatishi kerak bo‘lgan bo‘lishi mumkinligini taxmin qiling va ro‘yxat tuzing.
Oziq zanjirini chizing: o‘simlik → shira → xonqizi → chittak → mushuk/yirtqich qush. Xavfsizlik: zaharli dorilar sepish faqat mutaxassis kattalar ishi; ular bolalardan va oziq-ovqatdan uzoq saqlanadi.