ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Ikki qanotlilar va hasharotlarning ahamiyati

Darslar 29–30 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
30

Hasharotlarning kelib chiqishi va ahamiyati

Darslik: 94–97-betlar
MaqsadHasharotlarning tabiatdagi va inson hayotidagi ahamiyatini, zararkunandalarga qarshi biologik kurashni va bo‘g‘imoyoqlilarning kelib chiqishini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
tabiiy sanitarlar · natural sanitary animalszararkunanda · pestbiologik kurash · biological controltrilobit · trilobite, an extinct ancient arthropod
Tushuntirish

Hasharotlar ko‘p qush, ko‘rshapalak, tipratikan, kaltakesak, baqa va baliqlarga oziq bo‘ladi. O‘laksaxo‘r va go‘ngxo‘r qo‘ng‘izlar hamda pashsha qurtlari murda va tezakni yeb, o‘simlik qoldig‘ini chirituvchilar tezlashtirib, yer yuzini tozalaydi – ular tabiiy sanitarlar. Gulli o‘simliklarning ko‘pi (burchoqdoshlar, poliz ekinlari) hasharotlar changlatganda mo‘l hosil beradi; tukli arilar beda va sebargani changlatadi. Zararkunanda hasharotlarning 700 dan ortiq turi bor: osiyo chigirtkasi, shira, olma qurti, g‘o‘za tunlami, kolorado qo‘ng‘izi; omborda mita qo‘ng‘izi, uyda xona kuyasi, binolarda termit. Bit, burga, chivin va to‘shak qandalasi qon so‘rib, kasallik tarqatadi (bit – terlama, burga – o‘lat, chivin – bezgak). Biologik kurashda zararkunandaning kushandalari (xonqizi, tillako‘z, trixogramma, hasharotxo‘r qushlar) ishlatiladi; bu zaharli kimyoviy moddalarni kamaytiradi. Bo‘g‘imoyoqlilarning ajdodlari qadimgi dengizlarda yashagan ko‘p bo‘g‘imli chuvalchangsimon hayvonlar bo‘lgan deb taxmin qilinadi. Eng qadimgi bo‘g‘imoyoqlilardan biri – taxminan 520 mln yil oldin paydo bo‘lib, keyin butunlay qirilib ketgan trilobitlar; ularning har bir bo‘g‘imida bir juftdan bir xil oyoq bo‘lgan.

FoydasiZarari
qush, ko‘rshapalak, tipratikan, kaltakesak, baqa va baliqlarga oziq700 dan ortiq zararkunanda tur
tabiiy sanitarlar: murdalar va go‘ngni yeydibitlar – terlama, burgalar – o‘lat, chivinlar – bezgak
o‘simliklarni changlatadiomborda, uyda va binolarda mol-mulkni buzadi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qovun yetishtiruvchi bir necha sovuq, yomg‘irli kundan keyin gullarda meva kam tugilishini, asalari va boshqa arilar ko‘p uchadigan issiq kunlardan keyin esa ancha ko‘p tugilishini payqaydi. Meva hosil bo‘lishi uchun gullar orasida chang tashiydigan hasharot kerak.

Kim ishlatadi

Qovun yetishtiruvchi dalaga asalarilarni jalb qiladi, qo‘riqxona xodimi gulli o‘tloqlarni muhofaza qiladi, urug‘chilik mutaxassisi gullarning changlanishiga tayanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bilgan meva va sabzavotlaringizni o‘ylab, qaysi birining hosil bo‘lishida hasharot changlatishi kerak bo‘lgan bo‘lishi mumkinligini taxmin qiling va ro‘yxat tuzing.

Namunalar
Qaldirg‘ochlar kuniga yuzlab chivin va pashshalarni tutib, ularning sonini kamaytiradi. Qushlarni muhofaza qilish biologik kurash usuli.
≡Eslab qoling
Biologik kurash – zararkunandalarning tabiiy dushmanlaridan foydalanish (xonqizi, tillako‘z, trixogramma, hasharotxo‘r qushlar).
Xonqizi qo‘ng‘izi shiralarni yeydi. Bog‘da uni saqlab qolish zaharli dori sepishdan xavfsizroq va ekologik toza usul.
Sinfda faoliyat

Oziq zanjirini chizing: o‘simlik → shira → xonqizi → chittak → mushuk/yirtqich qush. Xavfsizlik: zaharli dorilar sepish faqat mutaxassis kattalar ishi; ular bolalardan va oziq-ovqatdan uzoq saqlanadi.

Mashq
1
Hasharotlar qaysi hayvonlar uchun oziq bo‘ladi?
2
Tabiiy sanitarlar kimlar?
3
Issiqxonada shira ko‘payib ketdi. Fermer zahar sepish o‘rniga u yerga xonqizi qo‘ng‘izlarini qo‘yib yubordi. Bu usul qanday ataladi va qanday ishlaydi?
4
Nega biologik kurash kimyoviy usuldan xavfsizroq?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliVideo qo‘ng‘iroq: Qoraqalpog‘istonHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →