ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Muhofaza etiladigan hududlar va O‘zbekiston iqlimi

Darslar 57–58 · 2 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
58

O‘zbekiston iqlimining o‘ziga xos jihatlari

Darslik, 129–131-betlar
MaqsadO‘zbekiston iqlimining kontinentalligini, fasllarning o‘ziga xosligini va ob-havo bilan iqlim farqini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
iqlim · climate (long-term weather pattern)ob-havo · weather (state of the air now)kontinental iqlim · continental climateyog‘in · precipitation
Tushuntirish

Ob-havo – ma’lum joy va vaqtdagi havoning holati (bugun yomg‘ir yog‘yapti). Iqlim – shu joyning ko‘p yillik o‘rtacha ob-havo tartibi. O‘zbekiston okean va dengizlardan uzoq, Yevrosiyo ichida bo‘lgani uchun iqlimi kontinental: osmon ko‘pincha ochiq, yoz uzoq va jazirama, qish shu kenglik uchun sovuqroq, yillik yog‘in kam, bug‘lanish katta, sutkalik va yillik harorat farqi katta. Mamlakatda to‘rt fasl aniq ko‘rinadi. Darslikda fasllar sutkalik o‘rtacha harorat bo‘yicha belgilanadi: qish – +5 °C dan past, bahor – +5 dan +20 °C gacha ko‘tarilgan davr, yoz – +20 °C dan yuqori, kuz – +20 dan +5 °C gacha pasaygan davr. Yillik yog‘inning taxminan 30% i qishda, 40% i bahorda, 10% i yozda, 15–20% i kuzda yog‘adi. Tekislikda iyul o‘rtacha harorati taxminan +26...+32 °C, Termizda +50 °C ga yaqin issiq qayd etilgan, shimoli-g‘arbda qishda –30 °C dan pastga tushgan paytlar bo‘ladi. Fasllar Yer o‘qining qiyaligi (taxminan 23,5°) tufayli Yerning Quyosh atrofida aylanishida hosil bo‘ladi.

FaslSutkalik o‘rtacha harorat
Qish+5 °C dan past
Bahor+5 dan +20 °C gacha ko‘tariladi
Yoz+20 °C dan yuqori
Kuz+20 dan +5 °C gacha pasayadi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Issiq yozi va sovuq qishi bor yurtda an’anaviy uylarning devori qalin qilinadi, hovlida esa daraxt yoki uzumzor soya beradi. Qalin devor yozda salqinni, qishda issiqni uzoqroq saqlaydi. Binolar iqlimga mos qurilgani shunday ko‘rinadi.

Kim ishlatadi

Me’mor binoni joy iqlimiga moslab loyihalaydi, dehqon ekinlarni mavsumga qarab tanlaydi, energetik qish va yoz yuklamasiga tayyorgarlik ko‘radi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda kattalardan yozda xonalarni salqin, qishda iliq saqlash uchun qanday usullar borligini so‘rab, bittasini yozib oling.

Namunalar
Qaysi biri iqlim? «Toshkentda yanvarda odatda sovuq va qor kam» – iqlim; «Bugun Toshkentda yomg‘ir yog‘yapti» – ob-havo.
30%40%10%20%qishbahoryozkuz
Yog‘in ulushlari: qish 30% + bahor 40% + yoz 10% = 80%, demak kuzga taxminan 20% qoladi: 100 − 80 = 20.
Sinfda faoliyat

Iqlim kundaligi: 5 kun davomida har kuni bir vaqtda ob-havo holatini (bulut, harorat, shamol, yog‘in) yozib boring va ob-havo qisqa vaqt ichida o‘zgarishini ko‘ring; so‘ng yilning to‘rt faslini rasm bilan «iqlim» sifatida tavsiflang. Xavfsizlik: jazirama kunlarda boshni yopib, ko‘p suv iching; Quyoshga qaramang; momaqaldiroqda daraxt ostida turmang.

Mashq
1
Ob-havo va iqlim farqini ayting.
2
Yillik yog‘inning 30% i qishda, 40% i bahorda, 10% i yozda yog‘sa, kuzga necha foiz to‘g‘ri keladi?
3
Sutkalik o‘rtacha harorat +12 °C ga ko‘tarilmoqda. Bu qaysi fasl?
4
Nega O‘zbekistonda yoz quruq va jazirama, yillik amplituda esa katta?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQog‘oz parchalari va elektrHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →