ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Harorat amplitudasi va biosfera

Darslar 52–53 · 2 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
53

Biosfera

Darslik, 117–120-betlar
MaqsadBiosferani, uning chegaralarini va tirik organizmlarning notekis tarqalishini, asosiy tabiat zonalarini bayon qiladi.
Yangi so‘zlar
biosfera · biosphere (the living shell of Earth)tabiat zonasi · natural zonetundra · tundrabalandlik mintaqalanishi · altitude zonation
Tushuntirish

Biosfera – Yerning tirik organizmlar yashaydigan qobig‘i. Unga atmosferaning quyi qismi, litosferaning yuqori qismi (tuproq) va butun gidrosfera kiradi. Biosferaning boshqa qobiqlardan asosiy farqi – tirik organizmlarning mavjudligi; odam ham biosferada yashaydi. Hayot unda notekis tarqalgan: ko‘pchilik organizmlar quruqlik yuzasida, tuproqda, havoning yer yaqinidagi qatlamida va okeanning yuzaki (yorug‘ tushadigan) suvlarida yashaydi; eng ko‘p tur ekvator yaqinidagi nam o‘rmonlarda. Tabiat zonalari – iqlimi, tuprog‘i, o‘simlik va hayvonot dunyosi bilan farq qiladigan yirik tabiiy komplekslar; ular ekvatordan qutblarga qarab almashadi: nam ekvatorial o‘rmonlar (yil bo‘yi taxminan +25 °C, yiliga 2000 mm dan ko‘p yog‘in), savannalar, cho‘llar (yiliga 100–200 mm yog‘in), dasht, aralash va keng bargli o‘rmonlar, tayga, tundra va Arktika cho‘llari. Tog‘larda ham zonalar etakdan cho‘qqiga qarab almashadi – bu balandlik mintaqalanishi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Trotuardagi yoriqda begona o‘t o‘sib turibdi, yonida chumolilar yuribdi, nam devorda yo‘sin bor, tepada qush uchib o‘tdi. Qisqa yo‘lda ham hayot tuproq, havo va suv yaqinida hamma joyda uchraydi. Biosfera shu qatlamni o‘z ichiga oladi.

Kim ishlatadi

Ekolog tirik mavjudotlarning tarqalishini o‘rganadi, tuproqshunos tuproqdagi hayotni tekshiradi, qo‘riqxona xodimi hududdagi o‘simlik va hayvonlarni sanaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab hovlisida yoki do‘st bilan sayrda besh daqiqa to‘xtab, necha xil tirik mavjudot ko‘rishingizni sanang. Ularga tegmang.

Namunalar
Ekvatorial o‘rmonda fasllar almashmaydi: yil bo‘yi issiq va nam, shu sababli o‘simliklar doimo yashil va ko‘p qavatli bo‘ladi.
O‘zbekistonda tog‘ etagida cho‘l va adirlar, yuqoriroqda tog‘ o‘rmon-butazorlari, undan yuqorida yaylov va eng tepada qor-muz bor – bu ham balandlik mintaqalanishining misoli.
Sinfda faoliyat

Plakat: katta qog‘ozga ekvatordan qutbga qarab tabiat zonalarining rangli yo‘llarini chizing va har biriga bitta xarakterli o‘simlik, bitta hayvon hamda harorat bilan yog‘in miqdorini yozing. Guruhda taqdim qiling. Xavfsizlik: qaychi va yelimni ehtiyotkorlik bilan ishlating; bo‘yoqni og‘izga olmang.

Mashq
1
Biosfera qaysi qobiqlarning qismlarini o‘z ichiga oladi?
2
Cho‘lda yiliga 150 mm, ekvatorial o‘rmonda 2100 mm yog‘in yog‘sa, farq necha mm?
3
Qaysi zonada yil bo‘yi fasllar almashmaydi?
4
Nega eng ko‘p tirik organizmlar ekvator yaqinida uchraydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBochka uchun qaysi rang?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →