Biosfera
Biosfera – Yerning tirik organizmlar yashaydigan qobig‘i. Unga atmosferaning quyi qismi, litosferaning yuqori qismi (tuproq) va butun gidrosfera kiradi. Biosferaning boshqa qobiqlardan asosiy farqi – tirik organizmlarning mavjudligi; odam ham biosferada yashaydi. Hayot unda notekis tarqalgan: ko‘pchilik organizmlar quruqlik yuzasida, tuproqda, havoning yer yaqinidagi qatlamida va okeanning yuzaki (yorug‘ tushadigan) suvlarida yashaydi; eng ko‘p tur ekvator yaqinidagi nam o‘rmonlarda. Tabiat zonalari – iqlimi, tuprog‘i, o‘simlik va hayvonot dunyosi bilan farq qiladigan yirik tabiiy komplekslar; ular ekvatordan qutblarga qarab almashadi: nam ekvatorial o‘rmonlar (yil bo‘yi taxminan +25 °C, yiliga 2000 mm dan ko‘p yog‘in), savannalar, cho‘llar (yiliga 100–200 mm yog‘in), dasht, aralash va keng bargli o‘rmonlar, tayga, tundra va Arktika cho‘llari. Tog‘larda ham zonalar etakdan cho‘qqiga qarab almashadi – bu balandlik mintaqalanishi.
Trotuardagi yoriqda begona o‘t o‘sib turibdi, yonida chumolilar yuribdi, nam devorda yo‘sin bor, tepada qush uchib o‘tdi. Qisqa yo‘lda ham hayot tuproq, havo va suv yaqinida hamma joyda uchraydi. Biosfera shu qatlamni o‘z ichiga oladi.
Ekolog tirik mavjudotlarning tarqalishini o‘rganadi, tuproqshunos tuproqdagi hayotni tekshiradi, qo‘riqxona xodimi hududdagi o‘simlik va hayvonlarni sanaydi.
Maktab hovlisida yoki do‘st bilan sayrda besh daqiqa to‘xtab, necha xil tirik mavjudot ko‘rishingizni sanang. Ularga tegmang.
Plakat: katta qog‘ozga ekvatordan qutbga qarab tabiat zonalarining rangli yo‘llarini chizing va har biriga bitta xarakterli o‘simlik, bitta hayvon hamda harorat bilan yog‘in miqdorini yozing. Guruhda taqdim qiling. Xavfsizlik: qaychi va yelimni ehtiyotkorlik bilan ishlating; bo‘yoqni og‘izga olmang.