ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Joy balandligi va gorizontallar

Darslar 44–45 · 2 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
45

Amaliy mashg‘ulot. Relyefning xaritalarda gorizontallar bilan tasvirlanishi

Darslik, 101–103-betlar
MaqsadGorizontallar nima ekanini, bergshtrix va gorizontallar zichligini tushunadi hamda tepalik va botiqni xaritada ajratadi.
Yangi so‘zlar
gorizontal (izochiziq) · contour linebergshtrix · slope tick (shows downhill direction)tepalik · hillbotiq · depression (basin)
Tushuntirish

Gorizontallar – xaritada mutlaq balandligi bir xil bo‘lgan nuqtalarni tutashtiruvchi chiziqlar. Ular bilan relyef (tepalik, botiq, jar) tasvirlanadi. Qo‘shni gorizontallar orasidagi balandlik farqi bir xil bo‘ladi (masalan, har 10 yoki 20 m); xaritaning masshtabi va relyef notekisligiga qarab tanlanadi. Bergshtrix – gorizontalga qo‘yiladigan, yonbag‘ir qaysi tomonga pasayishini ko‘rsatuvchi qisqa chiziqcha. Tepalikda bergshtrixlar tashqariga, botiqda ichkariga qaragan bo‘ladi. Gorizontallar qancha zich (yaqin) joylashsa, yonbag‘ir shuncha tik; ular siyrak bo‘lsa, yonbag‘ir yotiq. Gorizontallar orasini balandlikka qarab rangga bo‘yash relyefni o‘qishni osonlashtiradi: past joylar yashil, balandlashgan sari och va to‘q jigarrang; suv chuqurligi esa ko‘kning to‘qlashuvi bilan ko‘rsatiladi. Bergshtrix bo‘lmasa, ichki gorizontal raqami tashqisidan katta bo‘lsa – tepalik, kichik bo‘lsa – botiq.

135130120110100
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ikki yo‘nalish ko‘lga olib boradi. Sayr rahbari xaritadagi gorizontallarga qarab, nishabi kamroq bo‘lgan yo‘lni tanlaydi. Shunda guruhdagi bolalar kamroq charchaydi, yo‘l xavfsizroq bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Yo‘l loyihachisi nishabi mos yo‘nalishni tanlaydi, tog‘ yo‘lchisi xaritadan tepalik va chuqurlikni ajratadi, geolog yer yuzasi shaklini tahlil qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Uy yoki maktab yonidagi bitta nishablikka (jar, pandus, tepalik) qarab, u tikmi yoki yotiqmi aniqlang va xaritada uning gorizontallari qanchalik zich bo‘lishini tasavvur qiling.

Namunalar
105110120130
Gorizontallar 100, 110, 120 va 130 m, markazda 135 m nuqta: raqamlar markazga qarab ortadi – bu tepalik. Gorizontallar 130, 120, 110 bo‘lib markazda 105 m bo‘lsa – botiq.
A: 2 mmB: 8 mm
A yonbag‘irda gorizontallar orasi 2 mm, B yonbag‘irda 8 mm bo‘lsa (balandlik farqi bir xil), A tikroq, B yotiqroq.
Sinfda faoliyat

Model: rangli qalin qog‘ozdan ikkita konus yasang (biri tik, biri yotiq), tepasini plastilin bilan qoplang va ikkalasini shaffof plastik idishga qo‘ying. Idishga har safar 200 ml suv quyib, har safar konuslardagi suv sathini marker bilan belgilang. Konusga yuqoridan qarab belgilangan chiziqlar – gorizontallar. Tik konusda chiziqlar zichroq bo‘ladi. Xavfsizlik: suvni to‘kmang (sirpanish xavfi), plastilinni og‘izga olmang, ishdan keyin qo‘lni yuving.

Mashq
1
Gorizontal nima?
2
Qaysi yonbag‘ir tikroq: gorizontallar zich joylashganmi yoki siyrakmi?
3
Gorizontallar 200, 210, 220 m, markazda 224 m. Bu tepalikmi yoki botiqmi? Nima uchun?
4
Gorizontallar oralig‘i 10 m bo‘lsa, 150 m dan 190 m gacha nechta gorizontal o‘tadi (ikkala chegara ham hisobga olinadi)?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEshik oldidagi ko‘lmakHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →