Darslar 5–7 · 3 ta dars · N. Mahmudov, A. Nurmonov, A. Sobirov, D. Nabiyeva. Ona tili 6-sinf. «Tasvir» nashriyot uyi, 2017 (4-nashr)
7
Matn va mavzu
Darslik: 11–12-betlar
MaqsadMatn nima ekanini, matn mavzusi va sarlavhasini aniqlay olish.
Yangi so‘zlar
matn · textmavzu · topicsarlavha · titleasosiy fikr · main idea
Tushuntirish
Mazmun jihatdan ham, grammatik jihatdan ham o‘zaro bog‘langan, bir mavzuni ifodalovchi gaplar yig‘indisi matn deyiladi. Mavzu — matnda nima haqida gapirilayotgani. Matnning sarlavhasi mavzuni yoki asosiy fikrni qisqa aytadi. Matndagi gaplar o‘zaro takror, ma’nodosh so‘z, olmosh, bog‘lovchi va so‘z tartibi yordamida bog‘lanadi. Bitta-ikkita bog‘lanmagan gap matn bo‘lolmaydi. Matnda har bir gap oldingisidan keyin mantiqan kelishi kerak.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Maktab devoriy gazetasiga xabar yozayotgan bola unga mos sarlavha qo‘ydi va gaplarni bir mavzuga bog‘ladi. Shunda o‘quvchilar gazetani qiziqish bilan o‘qidi.
Kim ishlatadi
Jurnalist maqolaga sarlavha tanlaydi, muharrir matnning bir mavzuda ekanini tekshiradi, kotib qisqa xat yozadi.
Bugun sinab ko‘ring
Bugun ko‘rgan bir narsa haqida ikki gap ayting, so‘ng ularga mos qisqa sarlavha o‘ylab toping.
Namunalar
Kuz keldi.u = kuz→U daraxtlarni sariq rangga bo‘yadi.
«Kuz». Kuz keldi. U daraxtlarni sariq rangga bo‘yadi. Bog‘larda hosil yig‘ildi. — Mavzu: kuz fasli; «u» olmoshi «kuz»ni takrorlamay bog‘lab turibdi.
Bog‘lanmagan gaplar: Men non yedim. Samarqand — shahar. Yomg‘ir yog‘di. — Bu matn emas.
Sinfda faoliyat
«Sarlavha tanlov»: o‘qituvchi 3–4 gapli matn o‘qiydi, guruhlar eng mos sarlavha o‘ylab topadi va tanlovini izohlaydi.
Mashq
1
Matn deb nimaga aytiladi?
Mazmun va grammatik jihatdan bog‘langan, bir mavzuni ifodalovchi gaplar yig‘indisi.
2
Matn mavzusi nima?
Matnda nima haqida gapirilayotgani.
3
«Bahor keldi. U tabiatni uyg‘otdi. Bog‘larda gullar ochildi.» Matnga sarlavha qo‘ying.
Masalan: «Bahor».
4
Nima uchun «Men non yedim. Toshkent — poytaxt.» matn emas?
Gaplar bir mavzuga bog‘lanmagan, mazmunan ham, grammatik jihatdan ham aloqasiz.