7
Matn va mavzu
Darslik: 11–12-betlar
MaqsadMatn nima ekanini, matn mavzusi va sarlavhasini aniqlay olish.
Yangi so‘zlar
matn · textmavzu · topicsarlavha · titleasosiy fikr · main idea
Tushuntirish
Mazmun jihatdan ham, grammatik jihatdan ham o‘zaro bog‘langan, bir mavzuni ifodalovchi gaplar yig‘indisi matn deyiladi. Mavzu — matnda nima haqida gapirilayotgani. Matnning sarlavhasi mavzuni yoki asosiy fikrni qisqa aytadi. Matndagi gaplar o‘zaro takror, ma’nodosh so‘z, olmosh, bog‘lovchi va so‘z tartibi yordamida bog‘lanadi. Bitta-ikkita bog‘lanmagan gap matn bo‘lolmaydi. Matnda har bir gap oldingisidan keyin mantiqan kelishi kerak.
Namunalar
«Kuz». Kuz keldi. U daraxtlarni sariq rangga bo‘yadi. Bog‘larda hosil yig‘ildi. — Mavzu: kuz fasli; «u» olmoshi «kuz»ni takrorlamay bog‘lab turibdi.
Bog‘lanmagan gaplar: Men non yedim. Samarqand — shahar. Yomg‘ir yog‘di. — Bu matn emas.
Sinfda faoliyat
«Sarlavha tanlov»: o‘qituvchi 3–4 gapli matn o‘qiydi, guruhlar eng mos sarlavha o‘ylab topadi va tanlovini izohlaydi.
Mashq
1
Matn deb nimaga aytiladi?
Mazmun va grammatik jihatdan bog‘langan, bir mavzuni ifodalovchi gaplar yig‘indisi.
2
Matn mavzusi nima?
Matnda nima haqida gapirilayotgani.
3
«Bahor keldi. U tabiatni uyg‘otdi. Bog‘larda gullar ochildi.» Matnga sarlavha qo‘ying.
Masalan: «Bahor».
4
Nima uchun «Men non yedim. Toshkent — poytaxt.» matn emas?
Gaplar bir mavzuga bog‘lanmagan, mazmunan ham, grammatik jihatdan ham aloqasiz.