6
Leksikologiya va lug‘atshunoslik
Darslik: 9–10-betlar
MaqsadLeksikologiyada o‘rganiladigan so‘z ma’nosi turlarini va lug‘at turlarini sanash.
Yangi so‘zlar
ma’nodosh so‘zlar · synonymszid ma’noli so‘zlar · antonymsshakldosh so‘zlar · homonymslug‘at · dictionary
Tushuntirish
Leksikologiya — so‘zning ma’no tomonini o‘rganuvchi bo‘lim. Faqat bitta ma’noni bildiradigan so‘z bir ma’noli (daftar), bir necha ma’noli so‘z ko‘p ma’noli bo‘ladi (tish: odam tishi, taroq tishi). So‘z ma’nosi ko‘chganda ko‘chma ma’no hosil bo‘ladi: tosh yurak. Shakli bir xil, ma’nosi har xil so‘zlar shakldosh deyiladi: tut (daraxt) — tut (ushla). Ma’nosi yaqin so‘zlar ma’nodosh (chiroyli — go‘zal), qarama-qarshi ma’noli so‘zlar zid ma’noli (katta — kichik). Eskirgan so‘zlar kam ishlatiladi, yangi so‘zlar (kompyuter) esa tilga yangi kirgan. Lug‘atlarni o‘rganuvchi bo‘lim lug‘atshunoslik deyiladi.
Namunalar
Ma’nodosh: chiroyli — go‘zal — ko‘rkam. Zid ma’noli: yaxshi — yomon, issiq — sovuq.
Shakldosh: tut (daraxt) va tut (ushlamoq buyrug‘i).
Sinfda faoliyat
«Juftini top»: bir jamoa so‘z aytadi, ikkinchisi uning ma’nodoshini yoki zid ma’nolisini aytadi; keyin rollar almashadi.
Mashq
1
«Katta» so‘zining zid ma’nolisini ayting.
Kichik.
2
Qaysi so‘zlar ma’nodosh: go‘zal, yomon, chiroyli?
Go‘zal va chiroyli.
3
«Tish» so‘zining ikki ma’nosini ayting.
Odamning tishi va taroqning tishi.
4
Nima uchun «tut» (daraxt) va «tut» (ushla) shakldosh so‘zlar?
Ular bir xil yoziladi va aytiladi, lekin ma’nolari butunlay boshqa.