2
Unli tovushlar
Darslik: 5-bet
MaqsadUnli tovushlarni sanash, ularning tasnifini bilish va unli yozilishini to‘g‘ri aniqlash.
Yangi so‘zlar
unli tovush · vowel soundlablangan unli · rounded vowellablanmagan unli · unrounded vowelbo‘g‘in · syllable
Tushuntirish
Unli tovushlarni aytganda havo og‘iz bo‘shlig‘ida to‘siqqa uchramaydi, ular faqat ovozdan hosil bo‘ladi. O‘zbek tilida 6 ta unli tovush bor: a, o, u, e, i, o‘. Lablarning ishtirokiga ko‘ra ular ikkiga bo‘linadi: lablangan unlilar (o, o‘, u) va lablanmagan unlilar (a, e, i). Har bir bo‘g‘inda faqat bitta unli bo‘ladi, shuning uchun so‘zda nechta unli bo‘lsa, shuncha bo‘g‘in bo‘ladi. Unlilarni almashtirsak, so‘z ma’nosi o‘zgaradi: tosh, tush, tish.
Namunalar
Daftar: a, a — 2 ta unli, 2 ta bo‘g‘in (daf-tar).
Tosh — tush — tish: faqat unli almashgan, ma’no o‘zgargan.
Sinfda faoliyat
«Unlini top!»: o‘qituvchi so‘z aytadi, bolalar nechta unli borligini barmoq bilan ko‘rsatadi va bo‘g‘inlarini chapak bilan sanaydi.
Mashq
1
O‘zbek tilida nechta unli tovush bor? Ularni ayting.
6 ta: a, o, u, e, i, o‘.
2
«Maktab» so‘zida nechta unli va nechta bo‘g‘in bor?
2 ta unli (a, a), 2 ta bo‘g‘in: mak-tab.
3
Lablangan unlilarni toping: a, o, e, u, i, o‘.
o, u, o‘.
4
Nima uchun «tosh» va «tish» turli so‘zlar? Izohlang.
Ularda unli tovush har xil (o va i), unli almashganda so‘zning ma’nosi o‘zgaradi.