☰ Mundarija · Geografiya

Afrikaning iqlimi va ichki suvlari

Darslar 18–20 · 3 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
20

Afrikaning ichki suvlari

Darslik: 22- §, 51–52-betlar
MaqsadAfrikaning ichki suvlarini — daryolar, ko‘llar, yerosti suvlari va havzalarini — tavsiflash.
Yangi so‘zlar
Nil · the NileKongo · the Congosharshara · waterfalloqmas ko‘l · closed (endorheic) lake
Tushuntirish

Afrikaning ichki suvlari Atlantika va Hind okeani havzalariga hamda berk havzaga bo‘linadi. Nil — dunyodagi eng uzun daryolardan biri (taxminan 6 650 km): Oq Nil Viktoriya ko‘lidan, Ko‘k Nil Efiopiya tog‘ligidan boshlanadi, ular Xartumda qo‘shilib, O‘rta dengizga quyilish joyida katta delta hosil qiladi. Vatandoshimiz Ahmad al-Farg‘oniy (IX asr) Nil suv sathini o‘lchaydigan «nilometr»ni qurgan. Kongo uzunligi bo‘yicha Afrikada ikkinchi (taxminan 4 700 km), lekin sersuvligi va havzasi bo‘yicha birinchi; dunyoda sersuvligi bo‘yicha Amazonkadan keyin ikkinchi, ekvatorni ikki marta kesib o‘tadi va yil bo‘yi suvga to‘la, delta hosil qilmaydi. Niger, Oranj Atlantika havzasiga; Zambezi va Limpopo Hind okeani havzasiga kiradi. Zambezidagi Viktoriya sharsharasi (eni taxminan 1 700 m, balandligi taxminan 108 m) dunyodagi eng yirik sharsharalardan biri. Katta ko‘llar: Viktoriya (Afrikadagi eng katta, tektonik botiqda), Tanganika va Nyasa (yer yorig‘ida, chuqur); Chad, Rudolf (Turkana) oqmas ko‘llar. Chad ko‘li so‘nggi o‘n yilliklarda sezilarli kichrayib ketgan. Qurg‘oqchil hududlarda yerosti suvlari yagona suv manbayi bo‘lishi mumkin.

Namunalar
Nil: Oq Nil (Viktoriya ko‘li) + Ko‘k Nil (Efiopiya tog‘ligi) → Xartum → Misr → O‘rta dengiz deltasi.
Chad ko‘li oqmas: unga Shari daryosi quyiladi, lekin undan hech qaysi daryo oqib chiqmaydi; yog‘ingarchilikda ko‘l maydoni ikki baravar ortishi mumkin.
Sinfda faoliyat

«Daryo yo‘li»: bo‘sh xaritada Nil, Kongo, Niger, Zambezi daryolarini turli rangda chizib, boshlanishi va quyilish joyini belgilang.

Mashq
1
Afrikaning qaysi daryosi eng uzun va qaysi biri eng sersuv?
2
Nil taxminan 6 650 km, Kongo taxminan 4 700 km. Nil necha km uzunroq?
3
Viktoriya sharsharasi eni 1 700 m, balandligi 108 m. Eni balandligidan necha metr ko‘p?
4
Nima uchun Kongo daryosi yil davomida bir xilda sersuv?