ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Afrika: geografik o‘rni, tuzilishi va relyefi

Darslar 16–17 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
17

Afrikaning geologik tuzilishi va foydali qazilmalari. Relyefi

Darslik: 19- §, 45–47-betlar
MaqsadAfrikaning geologik tuzilishi, foydali qazilmalari va relyefini tavsiflash.
Yangi so‘zlar
Gondvana · Gondwanayer yorig‘i · rift valleyplatforma · platformmis mintaqasi · Copperbelt
Tushuntirish

Afrika — qadimgi Gondvana materigining bo‘lagi; materikning asosiy qismi qadimgi platforma ustida joylashgan, shuning uchun tekisliklar va yassi tog‘liklar ko‘p, zilzila kam. Shimoli-g‘arbda Yevrosiyo plitasi bilan to‘qnashgan joyda Atlas burmali tog‘lari ko‘tarilgan (eng baland cho‘qqisi Tubkal, taxminan 4 167 m). Sharqda Sharqiy Afrika yer yorig‘i (uzunligi taxminan 6 500 km) o‘tadi: unda chuqur ko‘llar (Tanganika, Nyasa), harakatdagi vulqonlar va zilzilalar bor; olimlar uning sharqiy qismi kelajakda Afrikadan ajralib ketishi mumkin deb taxmin qiladi. Foydali qazilmalar: olmos (Afrika yetakchi mintaqalardan biri), oltin, mis («mis mintaqasi» Zambiya va KDR chegarasida), kobalt, uran, xrom, temir, marganes; cho‘kindi hududlarda neft, gaz, fosforit, toshko‘mir. Relyef ikki qismga bo‘linadi: «past» Afrika (shimol va g‘arb, balandligi asosan 1 000 m gacha: Sahroyi Kabir, Kongo botig‘i, Axaggar, Tibesti) va «baland» Afrika (sharq va janub: Efiopiya tog‘ligi, Sharqiy va Janubiy Afrika yassi tog‘liklari). Eng baland nuqta — Kilimanjaro vulqoni (5 895 m), undan keyin Keniya (5 199 m); eng past nuqta — Assal ko‘li (taxminan –155 m); «past» Afrikada eng past joy — Kattara botig‘i (–133 m).

Sharqiy Afrika riftiAtlas (Tubqal)KilimanjaroKeniyaTanganikaNyasaAssal
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Telefonning ichida o‘nlab turli metallar bor. Ularning rudasi tog‘ jinslaridan olinadi va bu qazib olish joylari dunyoning turli qismida, jumladan Afrikaning qadimiy qattiq jinslari bor hududlarida joylashgan. Bola oddiy asbobning ortida butun materiklararo ish borligini sezadi.

Kim ishlatadi

Konchi va tog‘-kon muhandisi ruda qazib oladi, geolog ruda qayerda bo‘lishini aniqlaydi, qayta ishlovchi eski asboblardan metallni qayta ajratib oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Uydagi ishlamay qolgan eski asbobning (ichini ochmasdan) tashqi tomoniga qarab undagi metall, plastmassa va oynani sanang va qaysi biri tog‘ jinsidan olinganini taxmin qiling.

Namunalar
Kilimanjaro (5 895 m) va Kenya (5 199 m) — Sharqiy Afrika yassi tog‘ligidagi o‘chgan yoki uxlab yotgan vulqonlar; ular yer yorig‘i zonasida paydo bo‘lgan.
Afrikaning relyefi: Sahroyi Kabir (past, qumli), Efiopiya tog‘ligi (baland, daryolar vodiylarida kanyonlar), Kongo botig‘i (botqoq, tekis).
Sinfda faoliyat

«Afrika relyef modeli»: plastilin yoki qum bilan stol ustida Afrika relyefini yasab, Atlas, Efiopiya tog‘ligi, Kongo botig‘i va yer yorig‘ini belgilang.

Mashq
1
«Past» va «baland» Afrika nima bilan farqlanadi?
2
Kilimanjaro balandligi 5 895 m, Assal ko‘li esa –155 m da. Ular orasidagi balandlik farqi necha metr?
3
Afrikaning qaysi hududlarida mis ko‘p qazib olinadi?
4
Nima uchun Afrikada zilzilalar boshqa materiklarga qaraganda kam, lekin Sharqiy Afrika yer yorig‘ida ko‘p?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBog‘ hosili tanaffusdan oldinHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →