Materiklar va okeanlarning paydo bo‘lishi va rivojlanishi
Quyosh sistemasi va Yer Koinotdagi chang-gaz zarrachalarining birikishidan hosil bo‘lgan degan fikrni R. Dekart (1644), I. Kant (1755) va P. Laplas (1796) bildirgan; shuning uchun u Dekart–Kant–Laplas gipotezasi deb ataladi. Yer ichida moddalar saralanishi natijasida yengillari tepaga ko‘tarilib po‘stni, og‘irlari pastga cho‘kib mantiya va yadroni hosil qilgan. Materiklar siljiydi, degan g‘oya mobilizm deyiladi: nemis olimi A. Vegener 1912-yilda uni asoslab, taxminan 200 mln yil avval yagona Pangeya materigi bo‘lgan, u Lavraziya va Gondvanaga, keyin esa hozirgi materiklarga bo‘linib ketgan, degan. Dalil sifatida Afrika va Janubiy Amerika qirg‘oqlarining bir-biriga mosligini keltirgan. Darslikda aytilishicha, shunga o‘xshash fikrni Abu Rayhon Beruniy (973–1048) ancha avval bildirgan. 1960-yillarning oxirida (1968) yangi mobilizm — litosfera plitalari tektonikasi yaratildi; unga ko‘ra plitalar astenosferadagi moddalar oqimi tufayli yiliga bir necha sm tezlikda siljiydi. O‘rta okean tizmalarida plitalar uzoqlashib, yangi okean po‘sti hosil bo‘ladi; Afrika yer yorig‘i, Baykal ko‘li va Qizil dengizda ham kengayish kuzatiladi. Hozir bu gipoteza ko‘pchilik olimlar tomonidan qabul qilingan.
Maktabda zilzila haqida suhbatdan keyin bolalar «Yer po‘stining katta bo‘laklari juda sekin siljiydi, lekin to‘plangan zo‘riqish ba’zan to‘satdan silkinish bo‘lib chiqadi» deb bilib oladi. Uyda esa nima qilish kerakligini oldindan o‘ylab qo‘yish tinchlik beradi: mustahkam stol, deraza va og‘ir javondan uzoq joy.
Seysmolog yer silkinishlarini kuzatadi, quruvchi binoni bardoshli qiladi, favqulodda xizmat aholini ogohlantirish rejasini tuzadi.
Oila bilan uyda zilzila paytida qayerda turish xavfsizligini birga gaplashib oling va uchrashish joyini kelishib qo‘ying. Hech narsani ko‘chirish yoki baland joyga chiqish shart emas.
«Materiklar puzzlesi»: materiklar shaklini qog‘ozdan qirqib, Afrika va Janubiy Amerikani bir-biriga moslashtiring va Pangeya qanday ko‘ringanini taxmin qilib chizing.