ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Litosfera va materiklarning paydo bo‘lishi

Darslar 5–6 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
6

Materiklar va okeanlarning paydo bo‘lishi va rivojlanishi

Darslik: 7- §, 19–20-betlar
MaqsadMateriklar va okeanlarning paydo bo‘lishi haqidagi gipotezalarni (mobilizm, plitalar tektonikasi) taqqoslash.
Yangi so‘zlar
gipoteza (gipoteza) · hypothesis (scientific supposition)Pangeya · Pangaea (single supercontinent)mobilizm · mobilism (continental drift)rift · rift (crack where plates pull apart)
Tushuntirish

Quyosh sistemasi va Yer Koinotdagi chang-gaz zarrachalarining birikishidan hosil bo‘lgan degan fikrni R. Dekart (1644), I. Kant (1755) va P. Laplas (1796) bildirgan; shuning uchun u Dekart–Kant–Laplas gipotezasi deb ataladi. Yer ichida moddalar saralanishi natijasida yengillari tepaga ko‘tarilib po‘stni, og‘irlari pastga cho‘kib mantiya va yadroni hosil qilgan. Materiklar siljiydi, degan g‘oya mobilizm deyiladi: nemis olimi A. Vegener 1912-yilda uni asoslab, taxminan 200 mln yil avval yagona Pangeya materigi bo‘lgan, u Lavraziya va Gondvanaga, keyin esa hozirgi materiklarga bo‘linib ketgan, degan. Dalil sifatida Afrika va Janubiy Amerika qirg‘oqlarining bir-biriga mosligini keltirgan. Darslikda aytilishicha, shunga o‘xshash fikrni Abu Rayhon Beruniy (973–1048) ancha avval bildirgan. 1960-yillarning oxirida (1968) yangi mobilizm — litosfera plitalari tektonikasi yaratildi; unga ko‘ra plitalar astenosferadagi moddalar oqimi tufayli yiliga bir necha sm tezlikda siljiydi. O‘rta okean tizmalarida plitalar uzoqlashib, yangi okean po‘sti hosil bo‘ladi; Afrika yer yorig‘i, Baykal ko‘li va Qizil dengizda ham kengayish kuzatiladi. Hozir bu gipoteza ko‘pchilik olimlar tomonidan qabul qilingan.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktabda zilzila haqida suhbatdan keyin bolalar «Yer po‘stining katta bo‘laklari juda sekin siljiydi, lekin to‘plangan zo‘riqish ba’zan to‘satdan silkinish bo‘lib chiqadi» deb bilib oladi. Uyda esa nima qilish kerakligini oldindan o‘ylab qo‘yish tinchlik beradi: mustahkam stol, deraza va og‘ir javondan uzoq joy.

Kim ishlatadi

Seysmolog yer silkinishlarini kuzatadi, quruvchi binoni bardoshli qiladi, favqulodda xizmat aholini ogohlantirish rejasini tuzadi.

Bugun sinab ko‘ring

Oila bilan uyda zilzila paytida qayerda turish xavfsizligini birga gaplashib oling va uchrashish joyini kelishib qo‘ying. Hech narsani ko‘chirish yoki baland joyga chiqish shart emas.

Namunalar
Janubiy Amerikaning sharqiy va Afrikaning g‘arbiy qirg‘oqlari bir-biriga topishmoqning bo‘laklaridek mos keladi — Vegener shunga tayangan.
mln yilkengayish, km2040608010050010001500200002 sm/yil~2000 km
Atlantika okeani o‘rta tizmasida plitalar yiliga taxminan 2 sm uzoqlashadi: 100 mln yilda bu 2 000 km ga yaqin kengayish beradi.
Sinfda faoliyat

«Materiklar puzzlesi»: materiklar shaklini qog‘ozdan qirqib, Afrika va Janubiy Amerikani bir-biriga moslashtiring va Pangeya qanday ko‘ringanini taxmin qilib chizing.

Mashq
1
A. Vegener gipotezasini qaysi yili yaratgan va uning mohiyati nima?
2
Dekart 1644-yilda, Vegener 1912-yilda o‘z fikrlarini bildirgan. Ular orasida necha yil bor?
3
Plitalar yiliga 2 sm tezlikda uzoqlashsa, 50 mln yilda necha km uzoqlashadi? (1 km = 100 000 sm)
4
Litosfera plitalari tektonikasi nima uchun Vegener fikridan mukammalroq hisoblanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliFan kuni uchun stollarHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →