Litosfera va materiklarning paydo bo‘lishi

Quyosh sistemasi va Yer Koinotdagi chang-gaz zarrachalarining birikishidan hosil bo‘lgan degan fikrni R. Dekart (1644), I. Kant (1755) va P. Laplas (1796) bildirgan; shuning uchun u Dekart–Kant–Laplas gipotezasi deb ataladi. Yer ichida moddalar saralanishi natijasida yengillari tepaga ko‘tarilib po‘stni, og‘irlari pastga cho‘kib mantiya va yadroni hosil qilgan. Materiklar siljiydi, degan g‘oya mobilizm deyiladi: nemis olimi A. Vegener 1912-yilda uni asoslab, taxminan 200 mln yil avval yagona Pangeya materigi bo‘lgan, u Lavraziya va Gondvanaga, keyin esa hozirgi materiklarga bo‘linib ketgan, degan. Dalil sifatida Afrika va Janubiy Amerika qirg‘oqlarining bir-biriga mosligini keltirgan. Darslikda aytilishicha, shunga o‘xshash fikrni Abu Rayhon Beruniy (973–1048) ancha avval bildirgan. 1960-yillarning oxirida (1968) yangi mobilizm — litosfera plitalari tektonikasi yaratildi; unga ko‘ra plitalar astenosferadagi moddalar oqimi tufayli yiliga bir necha sm tezlikda siljiydi. O‘rta okean tizmalarida plitalar uzoqlashib, yangi okean po‘sti hosil bo‘ladi; Afrika yer yorig‘i, Baykal ko‘li va Qizil dengizda ham kengayish kuzatiladi. Hozir bu gipoteza ko‘pchilik olimlar tomonidan qabul qilingan.