Antarktidaning iqlimi va tabiat komplekslari
Antarktida iqlimi dunyodagi eng qattiq: ichki qismida sovuq va quruq antarktika havo massasi shakllanadi va yuqori bosim hosil qiladi, shuning uchun materik markazidan okean tomon doimiy kuchli shamollar (soniyasiga 30–35 m, ya’ni soatiga 110–125 km; ba’zan undan ham kuchli) esadi, qorli bo‘ronlar tez-tez bo‘ladi. Qishda (aprel–sentabr) o‘rtacha harorat ichkarida –60 °C atrofida; Rossiyaning «Vostok» stansiyasida 1983-yil 21-iyulda –89,2 °C qayd etilgan — Yerdagi eng past havo harorati (shuning uchun «sovuqlik qutbi»). Yozda muz va qor Quyosh energiyasining 80 % dan ko‘pini qaytaradi, ichkarida harorat odatda –30 °C atrofida va undan past bo‘ladi, sohilda 0 °C atrofida. Yog‘in markazda yiliga 30–50 mm, sohilda 600–700 mm; materik — Yerning eng quruq materigi. Chuchuk suvning taxminan 70 % i Antarktida muzida to‘plangan. Ikki iqlim mintaqasi bor: antarktika va subantarktika. Materik ichida tirik organizmlar deyarli yo‘q, sohil va okeanda esa hayot boy: plankton va kril, ko‘k kitlar, tulenlar, dengiz shirlari, dengiz qoplonlari, pingvinlar (eng mashhuri — imperator pingvin, bo‘yi taxminan 1 m, og‘irligi 40 kg gacha, va kichikroq Adeli pingvini). Ko‘k kitlar ovi 1960-yillarda taqiqlangan. Hozirgi isish natijasida Antarktida muzlari ko‘proq erimoqda va ulkan aysberglar ajralib chiqmoqda; materik tabiatini muhofaza qilish xalqaro shartnomalar asosida olib boriladi.
| Ko‘rsatkich | Harorat |
|---|---|
| ichki qismda qishki o‘rtacha | –60 °C |
| Vostok, 1983-yil 21-iyul (rekord) | –89,2 °C |
Sovuq kunda bitta qalin kiyim o‘rniga bir necha yupqa kiyimni ustma-ust kiyish yaxshiroq: kiyimlar orasida havo qatlami issiqlikni saqlaydi. Antarktidadagi tadqiqotchilar ham shu usulda ko‘p qatlamli kiyim kiyadi.
Qutb tadqiqotchisi sovuqda xavfsiz ishlaydi, kiyim ishlab chiqaruvchi issiqlik saqlaydigan mato yaratadi, qutqaruvchi sovuq joylarda ishlaydi.
Keyingi sovuq kunda kiyinayotganda bitta yupqa kiyimni ustiga qo‘shib kiyib ko‘ring va qanday farq sezganingizni oilaga ayting. Sovqotsangiz, darhol issiq xonaga kiring.
«Pingvin to‘dasi»: sinf bir joyda zich turib, ichkaridan tashqariga navbat almashib, issiqlikni tejash usulini ko‘rsatadi; so‘ng nima uchun pingvinlar shunday qilishini tushuntiradi.