Hind okeani
Hind okeani to‘rtta materik — Afrika, Yevrosiyo, Avstraliya va Antarktida orasida joylashgan, asosiy qismi Janubiy yarimsharda. Nomi sanskritcha «daryo» (Hind–Sind) so‘zidan olingan. Maydoni darslikda 76 mln km² (dengizlarsiz taxminan 70 mln km²). Qadimda arablar, shumerliklar, finikiyaliklar suzgan; VII–XII asrlarda arablar okeanni yaxshi o‘rganishgan; 1498-yilda V. da Gama Hindistonga dengiz yo‘lini ochgan, A. Tasman (1642–1643), J. Kuk (1771–1775) tadqiq qilgan. XX asrda «Chellenjer» va YUNESKO tashabbusi bilan Xalqaro Hind okeani ekspeditsiyasi (1960-yillar) ishlagan. Tubida uch tarmoqli tog‘ tizmalari bor; eng chuqur joyi — Yava (Zond) botig‘i (taxminan 7 700 m gacha). Shimolda suv harorati +25…+28 °C; Hind okeanida mavsumiy musson shamollari bor: yozda dengizdan quruqlikka (nam, yomg‘irli), qishda quruqlikdan dengizga (quruq) esadi. Sho‘rlik Dunyo okeani o‘rtachasidan balandroq; eng sho‘r qismi Qizil dengiz (42 ‰), eng kam sho‘rlangani Bengaliya qo‘ltig‘i (30–34 ‰) — chunki Gang va Brahmaputra kabi daryolar ko‘p chuchuk suv quyadi. Marjon riflari atrofida hayot juda boy. Okean orqali neft eng ko‘p tashiladi (Fors ko‘rfazi), marvarid ham qazib olinadi. 2004-yil 26-dekabrdagi Hind okeani zilzilasi halokatli sunami keltirib chiqardi.
Bozorda bola murch va boshqa ziravorlar sotuvchisini ko‘rib, qadimda bunday mollar yelkanli kemalarda Hind okeani bo‘ylab tashilganini eshitadi. Kemachilar mavsumiy shamolni kutgan, u yilda ikki marta yo‘nalishini almashtirgani uchun sayohat vaqti shunga bog‘liq bo‘lgan.
Dengizchi shamol mavsumiga qarab yo‘lga chiqadi, Hindistonda dehqon ekish vaqtini yomg‘irga qarab tanlaydi, sinoptik yomg‘ir mavsumini bashorat qiladi.
Bir necha kun har kuni bir xil vaqtda shamol yo‘nalishini (ob-havo ilovasi, bayroq yoki daraxtlarga qarab) yozib boring va u o‘zgarishini belgilang.
«Musson sahnasi»: o‘quvchilar yoz va qish mussonini harakatlar bilan ko‘rsatadi (nam shamol/yomg‘ir va quruq shamol); sinf qaysi fasl ekanini topadi.