ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Afrika: ekvatorial o‘rmonlar, savannalar va cho‘llar

Darslar 21–22 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
22

Tropik cho‘llar va subtropiklar

Darslik: 24- §, 56–57-betlar
MaqsadAfrikaning tropik cho‘llari va subtropiklari tabiatini, o‘simlik va hayvonot dunyosini tavsiflash.
Yangi so‘zlar
Sahroyi Kabir · the Saharavoha · oasisbarxan · barchan (crescent dune)velvichiya · welwitschia
Tushuntirish

Tropik cho‘llar Afrikaning taxminan 30 % ini egallaydi. Sahroyi Kabir — dunyodagi eng yirik issiq cho‘l (maydoni taxminan 9,2 mln km²; darslikda 7,8 mln km² ko‘rsatilgan); yillik yog‘in 100 mm gacha, ichki qismida ba’zan bir necha yil umuman yog‘maydi. Sutkalik harorat farqi katta: kunduzi +40–50 °C, kechasi 0 °C gacha; shuning uchun toshlar yoriladi va toshloq cho‘llar (hamada) hosil bo‘ladi. Qumli cho‘llarda barxanlar bor; markazda Tibesti (3 415 m), Darfur (3 088 m), Axaggar (2 918 m) kabi qoldiq tog‘lar ko‘tarilgan. O‘simlik juda kam: shuvoq, saksovul, akatsiya, Namibda noyob velvichiya; vohalarda xurmo asosiy daraxt. Chalacho‘llarda sersuv o‘simliklar, aloe, yovvoyi tarvuz o‘sadi. Hayvonlar cho‘lga moslashgan: antilopa, chiyabo‘ri, tulki, tuya, kaltakesak, toshbaqa. Subtropik zona shimoli-g‘arbda (Atlas) va janubi-g‘arbda (Kap o‘lkasi): qattiq bargli doimiy yashil o‘rmon va butazorlar — zaytun, probka emani, atlas kedri; Atlasning 3 000 m dan yuqori qismida qishda qor yog‘adi. Hayvonlar: daman, dumsiz makaka, chiyabo‘ri, yovvoyi mushuk, kemiruvchilar.

TibestiAhaggarDarfurAtlasNamib
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘zbekistonning issiq yozida ochiq havoda ishlaydigan odamlar ko‘pincha tong saharda ishni boshlaydi, tush paytida dam oladi va kechqurun yana ishlaydi. Cho‘lda kunduzgi issiqlik va salqin kechalar kun tartibini belgilaydi, kaltakesak va boshqa mayda hayvonlar tush payti soya yoki inda yashirinadi.

Kim ishlatadi

Yo‘lboshchi guruhni cho‘lda xavfsiz olib yuradi, haydovchi yo‘l uchun suv va yoqilg‘ini hisoblaydi, cho‘l tadqiqotchisi o‘simlik va hayvonlarning moslashuvini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Katta yoshdagi tanishingizdan yashash joyingizda yozda issiqdan qanday saqlanishlarini (soya, qalin devor, yengil kiyim, tushda dam olish) so‘rang va ikkita fikrni yozib oling.

Namunalar
Yabloq tarvuz cho‘lda suv o‘rnini bosadi: hayvonlar va aholi uni iste’mol qiladi.
01020304050450kunduztunHarorat, °C
Tun va kun harorati keskin farq qiladi: kunduzi +45 °C, kechasi 0 °C — toshlar kengayib-torayib, yoriladi va mayda bo‘laklarga bo‘linadi.
Sinfda faoliyat

«Cho‘lda omon qolish»: guruhlar tuya, kaltakesak, xurmo va velvichiya cho‘l sharoitiga qanday moslashganini tushuntiruvchi plakat tayyorlaydi.

Mashq
1
Sahroyi Kabirning asosiy iqlim xususiyatlarini ayting.
2
Afrika maydonining 30 % ini tropik cho‘llar egallaydi. Maydon 30 mln km² bo‘lsa, cho‘llar necha mln km²?
3
Tibesti 3 415 m, Axaggar 2 918 m. Tibesti necha metr baland?
0100020003000400034152918TibestiAhaggarBalandlik, m
4
Nima uchun vohalarda hayot bor, atrofidagi cho‘lda esa yo‘q?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAziz bayrami uchun dinamometrHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →