Tropik cho‘llar va subtropiklar
Tropik cho‘llar Afrikaning taxminan 30 % ini egallaydi. Sahroyi Kabir — dunyodagi eng yirik issiq cho‘l (maydoni taxminan 9,2 mln km²; darslikda 7,8 mln km² ko‘rsatilgan); yillik yog‘in 100 mm gacha, ichki qismida ba’zan bir necha yil umuman yog‘maydi. Sutkalik harorat farqi katta: kunduzi +40–50 °C, kechasi 0 °C gacha; shuning uchun toshlar yoriladi va toshloq cho‘llar (hamada) hosil bo‘ladi. Qumli cho‘llarda barxanlar bor; markazda Tibesti (3 415 m), Darfur (3 088 m), Axaggar (2 918 m) kabi qoldiq tog‘lar ko‘tarilgan. O‘simlik juda kam: shuvoq, saksovul, akatsiya, Namibda noyob velvichiya; vohalarda xurmo asosiy daraxt. Chalacho‘llarda sersuv o‘simliklar, aloe, yovvoyi tarvuz o‘sadi. Hayvonlar cho‘lga moslashgan: antilopa, chiyabo‘ri, tulki, tuya, kaltakesak, toshbaqa. Subtropik zona shimoli-g‘arbda (Atlas) va janubi-g‘arbda (Kap o‘lkasi): qattiq bargli doimiy yashil o‘rmon va butazorlar — zaytun, probka emani, atlas kedri; Atlasning 3 000 m dan yuqori qismida qishda qor yog‘adi. Hayvonlar: daman, dumsiz makaka, chiyabo‘ri, yovvoyi mushuk, kemiruvchilar.
O‘zbekistonning issiq yozida ochiq havoda ishlaydigan odamlar ko‘pincha tong saharda ishni boshlaydi, tush paytida dam oladi va kechqurun yana ishlaydi. Cho‘lda kunduzgi issiqlik va salqin kechalar kun tartibini belgilaydi, kaltakesak va boshqa mayda hayvonlar tush payti soya yoki inda yashirinadi.
Yo‘lboshchi guruhni cho‘lda xavfsiz olib yuradi, haydovchi yo‘l uchun suv va yoqilg‘ini hisoblaydi, cho‘l tadqiqotchisi o‘simlik va hayvonlarning moslashuvini o‘rganadi.
Katta yoshdagi tanishingizdan yashash joyingizda yozda issiqdan qanday saqlanishlarini (soya, qalin devor, yengil kiyim, tushda dam olish) so‘rang va ikkita fikrni yozib oling.
«Cho‘lda omon qolish»: guruhlar tuya, kaltakesak, xurmo va velvichiya cho‘l sharoitiga qanday moslashganini tushuntiruvchi plakat tayyorlaydi.