☰ Mundarija · Geografiya

Afrika: ekvatorial o‘rmonlar, savannalar va cho‘llar

Darslar 21–22 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
22

Tropik cho‘llar va subtropiklar

Darslik: 24- §, 56–57-betlar
MaqsadAfrikaning tropik cho‘llari va subtropiklari tabiatini, o‘simlik va hayvonot dunyosini tavsiflash.
Yangi so‘zlar
Sahroyi Kabir · the Saharavoha · oasisbarxan · barchan (crescent dune)velvichiya · welwitschia
Tushuntirish

Tropik cho‘llar Afrikaning taxminan 30 % ini egallaydi. Sahroyi Kabir — dunyodagi eng yirik issiq cho‘l (maydoni taxminan 9,2 mln km²; darslikda 7,8 mln km² ko‘rsatilgan); yillik yog‘in 100 mm gacha, ichki qismida ba’zan bir necha yil umuman yog‘maydi. Sutkalik harorat farqi katta: kunduzi +40–50 °C, kechasi 0 °C gacha; shuning uchun toshlar yoriladi va toshloq cho‘llar (hamada) hosil bo‘ladi. Qumli cho‘llarda barxanlar bor; markazda Tibesti (3 415 m), Darfur (3 088 m), Axaggar (2 918 m) kabi qoldiq tog‘lar ko‘tarilgan. O‘simlik juda kam: shuvoq, saksovul, akatsiya, Namibda noyob velvichiya; vohalarda xurmo asosiy daraxt. Chalacho‘llarda sersuv o‘simliklar, aloe, yovvoyi tarvuz o‘sadi. Hayvonlar cho‘lga moslashgan: antilopa, chiyabo‘ri, tulki, tuya, kaltakesak, toshbaqa. Subtropik zona shimoli-g‘arbda (Atlas) va janubi-g‘arbda (Kap o‘lkasi): qattiq bargli doimiy yashil o‘rmon va butazorlar — zaytun, probka emani, atlas kedri; Atlasning 3 000 m dan yuqori qismida qishda qor yog‘adi. Hayvonlar: daman, dumsiz makaka, chiyabo‘ri, yovvoyi mushuk, kemiruvchilar.

Namunalar
Yabloq tarvuz cho‘lda suv o‘rnini bosadi: hayvonlar va aholi uni iste’mol qiladi.
Tun va kun harorati keskin farq qiladi: kunduzi +45 °C, kechasi 0 °C — toshlar kengayib-torayib, yoriladi va mayda bo‘laklarga bo‘linadi.
Sinfda faoliyat

«Cho‘lda omon qolish»: guruhlar tuya, kaltakesak, xurmo va velvichiya cho‘l sharoitiga qanday moslashganini tushuntiruvchi plakat tayyorlaydi.

Mashq
1
Sahroyi Kabirning asosiy iqlim xususiyatlarini ayting.
2
Afrika maydonining 30 % ini tropik cho‘llar egallaydi. Maydon 30 mln km² bo‘lsa, cho‘llar necha mln km²?
3
Tibesti 3 415 m, Axaggar 2 918 m. Tibesti necha metr baland?
4
Nima uchun vohalarda hayot bor, atrofidagi cho‘lda esa yo‘q?