ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Kurs va geografik xaritalar

Darslar 1–2 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
2

Geografik xaritalar va ularning turlari. Atlaslar, globuslar

Darslik: 2- §, 7–9-betlar
MaqsadXarita turlarini, masshtabni, atlas va globusning vazifasini tushuntirish va masshtab bilan hisoblash.
Yangi so‘zlar
masshtab · scaleatlas · atlas (a system of maps)globus · globe (a model of the Earth)mavzuli xarita · thematic map
Tushuntirish

«Geografiyaning tili — xarita», deyiladi. Xaritalar tasvirlangan hududning kattaligiga qarab dunyo, materik, mamlakat, viloyat xaritalariga bo‘linadi. Masshtabiga ko‘ra yirik masshtabli (1 : 10 000 dan 1 : 200 000 gacha), o‘rta masshtabli (1 : 200 000 dan 1 : 1 000 000 gacha) va mayda masshtabli (1 : 1 000 000 va undan mayda) xaritalar bo‘ladi; plan esa 1 : 5000 va undan yirik masshtabda tuziladi. Mazmuniga ko‘ra xaritalar umumgeografik (tabiiy, siyosiy) va mavzuli (iqlim, tabiat zonalari va boshqalar) bo‘ladi. Yagona dastur asosida tuzilgan xaritalar tizimli to‘plami atlas deyiladi: birinchi atlas sifatida eramizning II asrida yashagan Klavdiy Ptolemey xaritalari ko‘rsatiladi, «atlas» nomini esa 1595-yilda Merkator taklif qilgan. Globus — Yerning kichraytirilgan modeli, unda materiklar va okeanlar o‘lchami va shakli xaritadagidek buzilmaydi; maktab globuslari 1 : 83 000 000, 1 : 50 000 000, 1 : 40 000 000, 1 : 30 000 000 kabi masshtablarda tayyorlanadi. Vatandoshimiz Abu Rayhon Beruniy ham XI asrda globus yasagani bilan mashhur.

Masshtab bo‘yichaMasshtab
Plan1 : 5000 va undan yirik
Yirik masshtabli1 : 10 000 – 1 : 200 000
O‘rta masshtabli1 : 200 000 – 1 : 1 000 000
Mayda masshtabli1 : 1 000 000 va undan mayda
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Telefon xaritasida maktabdan bog‘gacha yo‘l ko‘rsatilgan, burchakda esa kichik chiziqcha va yozuv bor. Bola chiziqchani tanish ko‘chaga qo‘yib solishtiradi va xaritadagi masofani yurish vaqtiga moslab baholaydi. Shunday qilib, bog‘gacha piyoda borish mumkinmi yoki yo‘l uzoqmi, oldindan biladi.

Kim ishlatadi

Quruvchi va me’mor chizmani haqiqiy o‘lchamga aylantiradi, haydovchi yo‘l uzunligini baholaydi, sayyoh yurish marshrutini tuzadi.

Bugun sinab ko‘ring

Telefon xaritasi yoki atlasda uyingiz bilan maktabingizni toping, ular orasiga qog‘oz tasmani qo‘yib uzunligini belgilang va tasmani masshtab chizig‘iga qo‘yib, taxminiy masofani ayting. Keyin oila bilan haqiqiy yurish vaqtini taqqoslang.

Namunalar
5 sm xaritada1 sm = 100 m → 500 mAB
Masshtab 1 : 10 000 bo‘lsa, xaritadagi 1 sm joyda 10 000 sm = 100 m ga teng. Demak, 5 sm = 500 m.
7 sm xaritada1 sm = 10 km → 70 kmAB
Masshtab 1 : 1 000 000: 1 sm = 10 km. Xaritada ikki shahar orasi 7 sm bo‘lsa, haqiqiy masofa 70 km.
Sinfda faoliyat

«Masshtab ustaxonasi»: juftliklar o‘lchagich bilan atlas xaritasida ikki joy orasini o‘lchab, masshtab bo‘yicha haqiqiy masofani hisoblaydi va boshqa juftlik bilan solishtiradi.

Mashq
1
Xaritada ikki shahar orasi 4 sm, masshtab 1 : 5 000 000. Haqiqiy masofa necha km?
2
Globusning masshtabi 1 : 50 000 000. Globusda 2 sm masofa yerda necha km ga to‘g‘ri keladi?
3
Masshtabiga ko‘ra xaritalarning qaysi turiga 1 : 2 000 000 masshtabli xarita kiradi?
4
Nima uchun globus xaritaga qaraganda Yerning shakli va materiklar nisbatini to‘g‘riroq ko‘rsatadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYosh tadqiqotchilar klubiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →