Geografik xaritalar va ularning turlari. Atlaslar, globuslar
«Geografiyaning tili — xarita», deyiladi. Xaritalar tasvirlangan hududning kattaligiga qarab dunyo, materik, mamlakat, viloyat xaritalariga bo‘linadi. Masshtabiga ko‘ra yirik masshtabli (1 : 10 000 dan 1 : 200 000 gacha), o‘rta masshtabli (1 : 200 000 dan 1 : 1 000 000 gacha) va mayda masshtabli (1 : 1 000 000 va undan mayda) xaritalar bo‘ladi; plan esa 1 : 5000 va undan yirik masshtabda tuziladi. Mazmuniga ko‘ra xaritalar umumgeografik (tabiiy, siyosiy) va mavzuli (iqlim, tabiat zonalari va boshqalar) bo‘ladi. Yagona dastur asosida tuzilgan xaritalar tizimli to‘plami atlas deyiladi: birinchi atlas sifatida eramizning II asrida yashagan Klavdiy Ptolemey xaritalari ko‘rsatiladi, «atlas» nomini esa 1595-yilda Merkator taklif qilgan. Globus — Yerning kichraytirilgan modeli, unda materiklar va okeanlar o‘lchami va shakli xaritadagidek buzilmaydi; maktab globuslari 1 : 83 000 000, 1 : 50 000 000, 1 : 40 000 000, 1 : 30 000 000 kabi masshtablarda tayyorlanadi. Vatandoshimiz Abu Rayhon Beruniy ham XI asrda globus yasagani bilan mashhur.
| Masshtab bo‘yicha | Masshtab |
|---|---|
| Plan | 1 : 5000 va undan yirik |
| Yirik masshtabli | 1 : 10 000 – 1 : 200 000 |
| O‘rta masshtabli | 1 : 200 000 – 1 : 1 000 000 |
| Mayda masshtabli | 1 : 1 000 000 va undan mayda |
Telefon xaritasida maktabdan bog‘gacha yo‘l ko‘rsatilgan, burchakda esa kichik chiziqcha va yozuv bor. Bola chiziqchani tanish ko‘chaga qo‘yib solishtiradi va xaritadagi masofani yurish vaqtiga moslab baholaydi. Shunday qilib, bog‘gacha piyoda borish mumkinmi yoki yo‘l uzoqmi, oldindan biladi.
Quruvchi va me’mor chizmani haqiqiy o‘lchamga aylantiradi, haydovchi yo‘l uzunligini baholaydi, sayyoh yurish marshrutini tuzadi.
Telefon xaritasi yoki atlasda uyingiz bilan maktabingizni toping, ular orasiga qog‘oz tasmani qo‘yib uzunligini belgilang va tasmani masshtab chizig‘iga qo‘yib, taxminiy masofani ayting. Keyin oila bilan haqiqiy yurish vaqtini taqqoslang.
«Masshtab ustaxonasi»: juftliklar o‘lchagich bilan atlas xaritasida ikki joy orasini o‘lchab, masshtab bo‘yicha haqiqiy masofani hisoblaydi va boshqa juftlik bilan solishtiradi.