ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Linzalar. Prizma va kamalak

Darslar 58–59 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
59

Shisha prizmada yorug‘likning tarkibiy qismlarga ajralishi. Kamalak

Darslik, 147–149-betlar
MaqsadOq yorug‘likning prizmada spektrga ajralishini, spektr ranglarini, kamalak hosil bo‘lishini va jismlar rangining sababini bilish.
Yangi so‘zlar
prizma · prismspektr · spectrumkamalak · rainbowtarqalish (dispersiya) · dispersion
Tushuntirish

Yorug‘lik rangini ilmiy o‘rganishni 1666-yilda Isaak Nyuton boshlagan: quyosh nurini tirqish orqali uchburchakli shisha prizmaga tushirganda, devorda rangli yo‘l — spektr paydo bo‘ladi. Oq nur yetti rangga ajraladi: qizil, zarg‘aldoq, sariq, yashil, havorang, ko‘k, binafsha. Chegaralar aniq emas, yetti rang — shartli. Turli ranglar prizmada turlicha sinadi: eng kam qizil, eng ko‘p binafsha nur og‘adi; bu hodisa dispersiya. Nyuton ikkinchi prizma bilan ranglarni yana oq nurga yig‘ib, oq nur aralashma ekanini isbotladi. Qizil, yashil va ko‘k nurlarni aralashtirib ham oq rang hosil qilinadi (Yung): rangli televizor, telefon ekrani shu uchta rangdan tasvir yasaydi. Kamalak yomg‘ir tomchilari prizma kabi nurni sindirib, ichida qaytarib, ranglarga ajratgani uchun paydo bo‘ladi: Quyosh orqamizda, yomg‘ir oldimizda bo‘lganda ko‘rinadi, qizil rang yoyning tashqarisida. Jismlar o‘zi tushgan yorug‘likning ayrim ranglarini qaytarib, qolganini yutgani uchun rangli ko‘rinadi: qizil shar faqat qizilni qaytaradi; oq jism barchasini qaytaradi; qora jism deyarli barchasini yutadi. Qizil buyumga yashil shisha orqali qarasak, u qora ko‘rinadi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Atlas matoni tanlayotgan xaridor uni do‘kon lampasi ostida emas, eshik oldida, kunduzgi yorug‘da ko‘rdi va rang boshqacha ko‘rindi. Lampa nurida ba’zi ranglar kam bo‘ladi, mato esa faqat o‘ziga tushgan nurdan qaytara oladi.

Kim ishlatadi

Bo‘yoqchilar va tikuvchilar rangni kunduzgi yorug‘da tekshiradi, sahna yoritish ustalari rangli nur bilan kayfiyat yaratadi, fotograflar rangni to‘g‘ri uzatishga harakat qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Rangli kiyimni kunduzi deraza yonida, kechqurun esa xona chirog‘i ostida ko‘rib, ranglar farqini solishtiring.

Namunalar
Prizmadan o‘tgan nurda eng ko‘p og‘adigani — binafsha, eng kam og‘adigani — qizil.
Qizil olma qizil nurni qaytaradi; yashil yorug‘likda u deyarli qora ko‘rinadi.
Sinfda faoliyat

Xavfsiz tajriba: oyna yoki shaffof stakan suvga quyosh nuri tushganda devorda hosil bo‘lgan rangli yo‘lni toping; bog‘dagi suv purkagichdan tomchilarga orqangizda Quyosh bo‘lganda qarab, kamalakni kuzating. Xavfsizlik: Quyoshga bevosita qaramang; lazer ko‘rsatkichni ko‘zga to‘g‘rilamang; shisha prizmani ehtiyotkorlik bilan ushlang (qirralari o‘tkir).

Mashq
1
Spektrdagi ranglarni tartib bilan ayting.
2
Prizmada qaysi rang eng ko‘p, qaysi biri eng kam og‘adi?
3
Kamalak qanday sharoitda ko‘rinadi?
4
Nima uchun qizil olma yashil yorug‘likda qora ko‘rinadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOvqatlantirgich navbatiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →