Yorug‘likning tezligi. Yorug‘likning qaytishi va sinishi
Yorug‘lik juda katta, lekin cheklangan tezlik bilan tarqaladi: vakuumda taxminan 300 000 km/s (aniqrog‘i 299 792 km/s). Buni birinchi bo‘lib 1676-yilda daniyalik olim Ole Rømer Yupiter yo‘ldoshi tutilishlari orqali ko‘rsatgan. Shaffof moddalarda yorug‘lik sekinroq: suvda taxminan 225 000 km/s, shishada 200 000 km/s. Quyoshdan Yergacha (taxminan 150 000 000 km) yorug‘lik taxminan 8,3 daqiqada (500 s) yetib keladi. Ikki muhit chegarasiga tushgan yorug‘likning bir qismi qaytadi. Qaytish qonuni: tushish burchagi qaytish burchagiga teng (α = β), tushgan nur, qaytgan nur va chegaraga o‘tkazilgan perpendikulyar bir tekislikda yotadi; burchaklar perpendikulyardan o‘lchanadi. Sirt silliq bo‘lsa, ko‘zguli qaytish, g‘adir-budur bo‘lsa, sochilib qaytish bo‘ladi (shuning uchun qog‘ozni har tomondan ko‘ramiz). Yorug‘likning bir muhitdan boshqasiga o‘tganda yo‘nalishini o‘zgartirishi sinish deyiladi: tezlik o‘zgargani uchun. Shuning uchun suvdagi qalam sinib ko‘rinadi, hovuz haqiqatdagidan sayoz ko‘rinadi.
Yorug‘lik 6000 km masofani kamida 6000 : 300 000 = 0,02 s da bosib o‘tadi. Shuning uchun uzoq mamlakatdagi qarindosh bilan video qo‘ng‘iroqda ovoz bir zumda emas, biroz kechikib keladi; kabel va qurilmalarda bu vaqt yana ozgina uzayadi.
Tarmoq muhandislari signal yo‘lini qisqartiradi, astronomlar masofani yorug‘lik vaqti bilan o‘lchaydi, sun’iy yo‘ldosh aloqasi mutaxassislari signal kechikishini hisobga oladi.
Kechqurun chirog‘i yoqilgan xonada deraza oynasiga qarab o‘z aksingizni ko‘ring, keyin yon tomonga bir qadam siljib, aksingiz qaerga ko‘chishini kuzating.
Tajriba: shaffof stakanga suv quyib, ichiga qalam yoki tayoqcha tushiring va yon tomondan qarang — sinib ko‘rinadi. Fonar nurini ko‘zguga yo‘naltirib, tushish va qaytish burchaklarini chizg‘ich bilan solishtiring. Xavfsizlik: nurni ko‘zga to‘g‘rilamang; ko‘zgu o‘rniga singan oyna ishlatmang, plastik stakan oling.