Elektr toki haqida tushuncha. Tok manbalari
Elektr toki — zaryadlangan zarralarning tartibli (yo‘nalgan) harakati. Metallarda erkin elektronlar, eritmalarda ionlar, gazlarda ionlar va elektronlar harakatlanadi. Tok hosil qilish uchun tok manbai kerak: u zaryadlarni ajratib, ularni zanjir bo‘ylab harakatga keltiradi. Italiyalik olim Alessandro Volta 1800-yilda birinchi doimiy tok manbai — «Volta ustuni»ni yasadi (rux va mis plastinkalari, ularning orasiga tuzli suv bilan namlangan mato). Galvanik element — kimyoviy energiyani elektr energiyasiga aylantiradi (quruq elementlar, «batareyka»); akkumulyator zaryadlab, qayta ishlatiladi (telefon, avtomobil). Generator mexanik energiyani elektr energiyasiga aylantiradi: elektrostansiyalarda issiqlik, suv yoki shamol energiyasi bilan ishlaydi. Quyosh batareyasi yorug‘lik energiyasini elektr energiyasiga aylantiradi. Tok yo‘nalishi shartli ravishda manbaning musbat qutbidan manfiy qutbiga qarab olinadi. Elektr toki issiqlik, magnit va kimyoviy ta’sir ko‘rsatadi, fiziologik ta’siri esa xavfli: kattalarsiz rozetkaga tegmang.
«Tok manbalari ro‘yxati»: guruhlar uydagi, maktabdagi tok manbalarini sanab, ularni «batareya», «akkumulyator», «generator» yoki «tarmoq» guruhlariga ajratadi. Xavfsizlik: rozetkalar, ochiq simlar va shikastlangan batareyalarga tegmang; batareyani og‘izga solmang, uni olovga tashlamang, kichik batareyalarni kichik bolalardan uzoqroq saqlang.