Darslar 3–4 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
4
Fizikada ishlatiladigan ayrim atamalar
Darslik, 9–10-betlar
MaqsadFizik jism, jismlar sistemasi, fizik hodisa, fizik qonun va kuzatish atamalarini farqlash va misollar bilan tushuntirish.
Yangi so‘zlar
fizik jism · physical bodyjismlar sistemasi · system of bodiesfizik qonun · physical lawkuzatish · observation
Tushuntirish
Tabiatda uchraydigan har bir jism fizik jism deyiladi: Quyosh, tosh, daraxt, stol, qalam. Jism qanday materialdan yasalgan bo‘lsa, shu material modda deyiladi: qalam — jism, uning grafiti yoki yog‘ochi — modda. Bir nechta jism xuddi bitta jismdek harakat qilsa, ularni jismlar sistemasi deymiz: avtomobil turli qismlardan iborat bo‘lsa-da, bir butun bo‘lib yuradi. Fizik hodisada moddani tashkil etgan zarralar o‘zgarmaydi: suv qaynaganda yoki muzlaganda suv zarralari boshqa moddaga aylanmaydi (qog‘oz yonganda esa yangi modda hosil bo‘ladi, bu kimyoviy hodisa). Fizik qonun — hodisani xarakterlovchi kattaliklar orasidagi miqdoriy bog‘lanishni ifodalovchi qoida. Qonunlar hodisalarni kuzatish va tajriba o‘tkazish orqali topiladi; kuzatish deb hodisaga ta’sir qilmasdan uni o‘rganishga aytiladi.
Fizik hodisalar: toshning tushishi, g‘ildirakning aylanishi, suvning qaynashi, lampochkadan yorug‘lik chiqishi. Hammasida moddaning zarralari o‘zgarmaydi.
Sinfda faoliyat
«Jism yoki modda?»: o‘qituvchi so‘zlarni aytadi (mis, tanga, shisha, stakan, havo, shar). O‘quvchilar «jism» bo‘lsa o‘rnidan turadi, «modda» bo‘lsa o‘tirib qoladi.
Mashq
1
Jism bilan modda orasidagi farqni «kuraklar» misolida tushuntiring.
Kurak — jism, u yasalgan po‘lat — modda.
2
Quyidagilardan qaysi biri fizik hodisa: suvning muzlashi yoki qog‘ozning yonishi?
Suvning muzlashi — zarralar o‘zgarmaydi; qog‘ozning yonishi kimyoviy hodisa.
3
Kuzatish deb nimaga aytiladi?
Hodisaga ta’sir ko‘rsatmasdan, uning xususiyatini o‘rganishga.
4
Nima uchun poyezdni jismlar sistemasi deb qarash mumkin?
Chunki uning vagonlari va lokomotivi alohida jismlar bo‘lsa-da, bir butun bo‘lib harakat qiladi.