Jismlarning issiqlikdan kengayishi
Qizdirilganda ko‘pchilik jismlar kengayadi, sovutilganda torayadi. Sababi: temperatura ortsa, molekulalar tezroq tebranadi va orasidagi o‘rtacha masofa ortadi (molekulalarning o‘zi kattalashmaydi). Qattiq jismlar eng kam, suyuqliklar ko‘proq, gazlar eng ko‘p kengayadi. Texnikada buni hisobga oladilar: temir yo‘l relslari orasida tirqish qoldiriladi, ko‘priklarga kengayish choklari quriladi, elektr simlari yozda osilib, qishda taranglashadi. Turli metallar turlicha kengayadi, shuning uchun ikki xil metalldan yopishtirilgan bimetall plastinka qizdirilganda egiladi; u dazmol va isitgichlarning termostatlarida, yong‘in signalizatsiyasida ishlatiladi. Termometrdagi suyuqlik (spirt, simob) issiqlikdan kengayib, ko‘tariladi. Suv ayrim hollarda noodatiy: 0 °C dan 4 °C gacha isitilganda u kengaymaydi, siqiladi, 4 °C da eng zich bo‘ladi (1000 kg/m³), shuning uchun muz suvda suzadi va ko‘lning tubi qishda taxminan 4 °C da qoladi, baliqlar tirik qoladi. Muzlaganda suv kengayadi, shu sababli muzlagan suvli idish yorilib ketishi mumkin.
Oshxonada shisha bankaning metall qopqog‘i qotib qoldi. Kattalardan biri qopqoqni iliq (issiq emas) suv ostida bir oz ushladi. Metall shishadan ko‘proq kengaygani uchun qopqoq bo‘shadi va oson ochildi.
Yo‘l va ko‘prik quruvchilari plitalar orasiga chok qoldiradi, plitka teruvchilar kengayish uchun oraliq qoldiradi, santexniklar quvurlar uchun joy hisobga oladi.
Oila a’zosi bilan yo‘lda ketayotib yo‘lak plitalari yoki ko‘prik orasidagi tor choklarni qidiring va ular nima uchun kerakligini ayting.
Tajriba: bo‘sh plastik shishaning og‘ziga shar kiydirib, shishani iliq (qaynoq emas!) suvli idishga qo‘ying — sharning shishib chiqishi havo kengayishini ko‘rsatadi; keyin sovuq suvga tushiring. Xavfsizlik: faqat iliq (taxminan 40 °C) suv ishlating, qaynoq suv va shisha idish ishlatmang, kattalar nazoratida bajaring.