ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Issiqlik manbalari. Kengayish

Darslar 39–40 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
40

Jismlarning issiqlikdan kengayishi

Darslik, 104–106-betlar
MaqsadQattiq jism, suyuqlik va gazlarning issiqlikdan kengayishini, buning sabablarini va amaliy ahamiyatini bilish; suvning noodatiy xossasini tushunish.
Yangi so‘zlar
issiqlikdan kengayish · thermal expansionbimetall plastinka · bimetallic stripkengayish tirqishi · expansion gap4 °C · 4 °C
Tushuntirish

Qizdirilganda ko‘pchilik jismlar kengayadi, sovutilganda torayadi. Sababi: temperatura ortsa, molekulalar tezroq tebranadi va orasidagi o‘rtacha masofa ortadi (molekulalarning o‘zi kattalashmaydi). Qattiq jismlar eng kam, suyuqliklar ko‘proq, gazlar eng ko‘p kengayadi. Texnikada buni hisobga oladilar: temir yo‘l relslari orasida tirqish qoldiriladi, ko‘priklarga kengayish choklari quriladi, elektr simlari yozda osilib, qishda taranglashadi. Turli metallar turlicha kengayadi, shuning uchun ikki xil metalldan yopishtirilgan bimetall plastinka qizdirilganda egiladi; u dazmol va isitgichlarning termostatlarida, yong‘in signalizatsiyasida ishlatiladi. Termometrdagi suyuqlik (spirt, simob) issiqlikdan kengayib, ko‘tariladi. Suv ayrim hollarda noodatiy: 0 °C dan 4 °C gacha isitilganda u kengaymaydi, siqiladi, 4 °C da eng zich bo‘ladi (1000 kg/m³), shuning uchun muz suvda suzadi va ko‘lning tubi qishda taxminan 4 °C da qoladi, baliqlar tirik qoladi. Muzlaganda suv kengayadi, shu sababli muzlagan suvli idish yorilib ketishi mumkin.

★Esda tuting
Qizdirilganda molekulalar tezroq tebranadi, ular orasidagi masofa ortadi — jism kengayadi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Oshxonada shisha bankaning metall qopqog‘i qotib qoldi. Kattalardan biri qopqoqni iliq (issiq emas) suv ostida bir oz ushladi. Metall shishadan ko‘proq kengaygani uchun qopqoq bo‘shadi va oson ochildi.

Kim ishlatadi

Yo‘l va ko‘prik quruvchilari plitalar orasiga chok qoldiradi, plitka teruvchilar kengayish uchun oraliq qoldiradi, santexniklar quvurlar uchun joy hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Oila a’zosi bilan yo‘lda ketayotib yo‘lak plitalari yoki ko‘prik orasidagi tor choklarni qidiring va ular nima uchun kerakligini ayting.

Namunalar
Relslar orasida yozda kengayish uchun tirqish bo‘lishi shart; aks holda ular egilib ketadi.
mistemir
Temir bilan mis yopishtirilgan plastinkada mis ko‘proq kengayadi, plastinka temir tomonga qarab egiladi.
Sinfda faoliyat

Tajriba: bo‘sh plastik shishaning og‘ziga shar kiydirib, shishani iliq (qaynoq emas!) suvli idishga qo‘ying — sharning shishib chiqishi havo kengayishini ko‘rsatadi; keyin sovuq suvga tushiring. Xavfsizlik: faqat iliq (taxminan 40 °C) suv ishlating, qaynoq suv va shisha idish ishlatmang, kattalar nazoratida bajaring.

Mashq
1
Isitilganda jismlar nima uchun kengayadi?
2
Temir yo‘lda relslar orasida nima uchun tirqish qoldiriladi?
3
Suvning qaysi temperaturadagi zichligi eng katta?
4
Nima uchun qishda suv to‘ldirilgan shisha idishni sovuqqa qoldirish xavfli?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNavro‘z uchun bug‘doy maysasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →