☰ Mundarija · Fizika

Dinamometr va bosim

Darslar 23–24 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
24

Bosim va uning birliklari

Darslik, 57–59-betlar
MaqsadBosim tushunchasini, p = F : S formulasini, bosim birligi paskalni bilish; bosimni oshirish va kamaytirish usullarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
bosim (p) · pressure (p)paskal (Pa) · pascal (Pa)bosim kuchi · pressing forcetayanch yuza (S) · contact area (S)
Tushuntirish

Jism tayanchga ta’sir qilganda uning ta’siri bosim kuchi F ga ham, shu kuch tushayotgan yuza S ga ham bog‘liq. Sirtga perpendikulyar ta’sir qiluvchi kuchning shu sirt yuziga nisbati bosim deyiladi: p = F : S. Bosim birligi — paskal (Pa): 1 Pa = 1 N/m², ya’ni 1 m² yuzaga 1 N kuch bosganda hosil bo‘ladigan bosim. Amalda kPa (1 kPa = 1000 Pa) va MPa (1 MPa = 1 000 000 Pa) ishlatiladi. Bir xil kuchda yuza qancha kichik bo‘lsa, bosim shuncha katta: pichoq, igna, mix o‘tkir uchli bo‘lgani uchun osongina kiradi. Aksincha, og‘ir mashinalarga keng g‘ildirak yoki zanjir (traktor, tank) qo‘yiladi, binolar poydevori keng qilinadi, qor ustida chang‘i bilan yurilganda bosim kamayadi. Birliklar: S ni m² da, F ni N da olish kerak (1 sm² = 0,0001 m²).

Namunalar
Og‘irligi 50 N bo‘lgan yuk 0,5 m² yuzaga qo‘yildi: p = 50 : 0,5 = 100 Pa.
Bir xil g‘isht (10 N) 20 × 10 sm yoni (0,02 m²) bilan yotsa p = 10 : 0,02 = 500 Pa; 10 × 5 sm uchi (0,005 m²) bilan tursa p = 10 : 0,005 = 2000 Pa.
Sinfda faoliyat

«Bosim va qum»: yumshoq plastilin yoki nam qum ustiga bir xil kitobni avval yassi tomoni bilan, keyin tik qo‘yib iz chuqurligini taqqoslang. Xavfsizlik: tajribada igna yoki mix ishlatmang; o‘tkir narsalar o‘rniga kitob va qopqoqlardan foydalaning.

Mashq
1
Bosim formulasi va birligi qanday?
2
600 N kuch 2 m² yuzaga bosmoqda. Bosim necha Pa?
3
Bosim 2000 Pa, yuza 3 m². Bosim kuchi necha N?
4
Nima uchun qor ustida chang‘i kiyib yurish osonroq?