ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Dinamometr va bosim

Darslar 23–24 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
24

Bosim va uning birliklari

Darslik, 57–59-betlar
MaqsadBosim tushunchasini, p = F : S formulasini, bosim birligi paskalni bilish; bosimni oshirish va kamaytirish usullarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
bosim (p) · pressure (p)paskal (Pa) · pascal (Pa)bosim kuchi · pressing forcetayanch yuza (S) · contact area (S)
Tushuntirish

Jism tayanchga ta’sir qilganda uning ta’siri bosim kuchi F ga ham, shu kuch tushayotgan yuza S ga ham bog‘liq. Sirtga perpendikulyar ta’sir qiluvchi kuchning shu sirt yuziga nisbati bosim deyiladi: p = F : S. Bosim birligi — paskal (Pa): 1 Pa = 1 N/m², ya’ni 1 m² yuzaga 1 N kuch bosganda hosil bo‘ladigan bosim. Amalda kPa (1 kPa = 1000 Pa) va MPa (1 MPa = 1 000 000 Pa) ishlatiladi. Bir xil kuchda yuza qancha kichik bo‘lsa, bosim shuncha katta: pichoq, igna, mix o‘tkir uchli bo‘lgani uchun osongina kiradi. Aksincha, og‘ir mashinalarga keng g‘ildirak yoki zanjir (traktor, tank) qo‘yiladi, binolar poydevori keng qilinadi, qor ustida chang‘i bilan yurilganda bosim kamayadi. Birliklar: S ni m² da, F ni N da olish kerak (1 sm² = 0,0001 m²).

ƒFormula
p = F : S
1 Pa = 1 N/m²
F = 100 NS = 20

p = F ÷ S = 100 ÷ 20 = 5 N/sm² = 50000 Pa

Yuz kichik bo‘lsa, bosim katta (pichoq, mix)

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab sumkasining ingichka tasmasi yelkani og‘ritadi, keng tasmasi esa yengil. Sumka 6 kg, ya’ni 60 N. Tasma bilan tegish yuzi 40 sm² = 0,004 m² bo‘lsa, bosim 60 : 0,004 = 15 000 Pa; 100 sm² = 0,01 m² bo‘lsa, 60 : 0,01 = 6000 Pa.

Kim ishlatadi

Sumka tikuvchi keng tasma tanlaydi, quruvchi poydevorni keng qiladi, tikuvchi va oshpaz o‘tkir asbobning uchini bosimni oshirish uchun charxlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kaftingizga yopiq ruchka qalpog‘ining uchini, so‘ng banka qopqog‘ining tekis tomonini bir xil yengil kuch bilan bosing. Qaysi biri kuchliroq sezilishini ayting.

Namunalar
Og‘irligi 50 N bo‘lgan yuk 0,5 m² yuzaga qo‘yildi: p = 50 : 0,5 = 100 Pa.
20 sm10 sm5 smABCDA₁B₁C₁D₁
Bir xil g‘isht (10 N) 20 × 10 sm yoni (0,02 m²) bilan yotsa p = 10 : 0,02 = 500 Pa; 10 × 5 sm uchi (0,005 m²) bilan tursa p = 10 : 0,005 = 2000 Pa.
Sinfda faoliyat

«Bosim va qum»: yumshoq plastilin yoki nam qum ustiga bir xil kitobni avval yassi tomoni bilan, keyin tik qo‘yib iz chuqurligini taqqoslang. Xavfsizlik: tajribada igna yoki mix ishlatmang; o‘tkir narsalar o‘rniga kitob va qopqoqlardan foydalaning.

Mashq
1
Bosim formulasi va birligi qanday?
2
600 N kuch 2 m² yuzaga bosmoqda. Bosim necha Pa?
3
Bosim 2000 Pa, yuza 3 m². Bosim kuchi necha N?
4
Nima uchun qor ustida chang‘i kiyib yurish osonroq?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBochka tagiga qaysi taxta?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →