Bosim va uning birliklari
Jism tayanchga ta’sir qilganda uning ta’siri bosim kuchi F ga ham, shu kuch tushayotgan yuza S ga ham bog‘liq. Sirtga perpendikulyar ta’sir qiluvchi kuchning shu sirt yuziga nisbati bosim deyiladi: p = F : S. Bosim birligi — paskal (Pa): 1 Pa = 1 N/m², ya’ni 1 m² yuzaga 1 N kuch bosganda hosil bo‘ladigan bosim. Amalda kPa (1 kPa = 1000 Pa) va MPa (1 MPa = 1 000 000 Pa) ishlatiladi. Bir xil kuchda yuza qancha kichik bo‘lsa, bosim shuncha katta: pichoq, igna, mix o‘tkir uchli bo‘lgani uchun osongina kiradi. Aksincha, og‘ir mashinalarga keng g‘ildirak yoki zanjir (traktor, tank) qo‘yiladi, binolar poydevori keng qilinadi, qor ustida chang‘i bilan yurilganda bosim kamayadi. Birliklar: S ni m² da, F ni N da olish kerak (1 sm² = 0,0001 m²).
p = F ÷ S = 100 ÷ 20 = 5 N/sm² = 50000 Pa
Yuz kichik bo‘lsa, bosim katta (pichoq, mix)
Maktab sumkasining ingichka tasmasi yelkani og‘ritadi, keng tasmasi esa yengil. Sumka 6 kg, ya’ni 60 N. Tasma bilan tegish yuzi 40 sm² = 0,004 m² bo‘lsa, bosim 60 : 0,004 = 15 000 Pa; 100 sm² = 0,01 m² bo‘lsa, 60 : 0,01 = 6000 Pa.
Sumka tikuvchi keng tasma tanlaydi, quruvchi poydevorni keng qiladi, tikuvchi va oshpaz o‘tkir asbobning uchini bosimni oshirish uchun charxlaydi.
Kaftingizga yopiq ruchka qalpog‘ining uchini, so‘ng banka qopqog‘ining tekis tomonini bir xil yengil kuch bilan bosing. Qaysi biri kuchliroq sezilishini ayting.
«Bosim va qum»: yumshoq plastilin yoki nam qum ustiga bir xil kitobni avval yassi tomoni bilan, keyin tik qo‘yib iz chuqurligini taqqoslang. Xavfsizlik: tajribada igna yoki mix ishlatmang; o‘tkir narsalar o‘rniga kitob va qopqoqlardan foydalaning.