☰ Mundarija · Fizika

Mexanik harakat. Yo‘l va vaqt

Darslar 19–20 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
20

Jismlarning bosib o‘tgan yo‘li va unga ketgan vaqt. Yo‘l (masofa) va vaqt birliklari

Darslik, 47–48-betlar
MaqsadBosib o‘tilgan yo‘l va vaqt kattaliklarini, ularning birliklarini bilish va birliklarni bir-biriga o‘tkazish.
Yangi so‘zlar
yo‘l (s) · distance (s)vaqt (t) · time (t)metr, kilometr · metre, kilometresoat, daqiqa, sekund · hour, minute, second
Tushuntirish

Jism trayektoriya bo‘ylab bosib o‘tgan masofa yo‘l deyiladi; u s harfi bilan belgilanadi. XBSda yo‘l birligi — metr (m); uzoq masofalar kilometrda (km) o‘lchanadi: 1 km = 1000 m, 1 m = 100 sm. Harakat davomiyligi vaqt deyiladi, u t harfi bilan belgilanadi, birligi — sekund (s). Katta vaqt oraliqlari uchun daqiqa va soat ishlatiladi: 1 daqiqa = 60 s, 1 soat = 60 daqiqa = 3600 s. Hisoblashdan oldin barcha kattaliklarni bir xil birliklarga keltirish kerak. Masalan, 2 soat = 2 · 3600 = 7200 s, 3 km = 3000 m. Yo‘l va vaqtni o‘lchash uchun yo‘l o‘lchagich (spidometr ko‘rsatkichi), ruletka, sekundomer va soatdan foydalaniladi.

Namunalar
5 daqiqa = 5 · 60 = 300 s.
Maktabgacha 1,2 km bo‘lsa, bu 1,2 · 1000 = 1200 m.
Sinfda faoliyat

«Qadamlar bilan o‘lchash»: o‘quvchi sinfdan eshikkacha qadam sonini sanaydi, bir qadam uzunligini ruletkada o‘lchab, masofani hisoblaydi va sekundomerda shu yo‘lga ketgan vaqtni yozadi. Xavfsizlik: yugurmasdan, sekin yuring.

Mashq
1
2 km necha metr?
2
3 soat necha sekund?
3
Hisoblashdan oldin nima uchun kattaliklarni bir xil birliklarga keltiramiz?
4
Yo‘l va vaqt qaysi harflar bilan belgilanadi va XBSdagi birliklari qanday?