Birinchi jahon urushi va Turkiston
Turkistonda urush harakatlari bo‘lmadi, lekin u Rossiya imperiyasining mustamlakasi bo‘lgani uchun urush og‘irligi ularning zimmasiga tushdi. Soliqlar oshirildi, paxta, don va boshqa mahsulotlar ko‘proq olib ketildi. 1916-yil yozida podsho Nikolay II farmoni bilan Turkistonning 19 yoshdan 43 yoshgacha bo‘lgan erkaklari armiya orqasidagi ishlarga — mudofaa inshootlari va temir yo‘llar qurilishiga — mardikorlikka olina boshladi. Ko‘p oilalar boquvchisiz qoldi. Bu xalqda katta norozilik uyg‘otdi, 1916-yil iyulida qo‘zg‘olon boshlandi va Xo‘jand, Toshkent, Jizzax va boshqa joylarni qamrab oldi. Jizzaxdan 11 ming kishi olinishi kerak edi; jizzaxliklar bunga qarshi chiqdi, Nazirxo‘ja Abdusalomov va Abdurahmon jevachi rahbarlik qildi. Toshkentda ayollar ham, masalan Rizvonbibi Ahmadjonova, norozilik bildirdi. Qo‘zg‘olonchilarning qurollari ketmon va tayoqdan iborat edi, ular puxta tayyorlanmagan edi; armiya esa zamonaviy qurollangan edi. Qo‘zg‘olon shafqatsiz bostirildi, ko‘p kishi jazolandi. Shunga qaramay mardikorlikka rejadagidan kam, 120 mingdan ortiq kishi yuborildi; ular og‘ir sharoitda ishladi. 1916-yilgi qo‘zg‘olon xalq o‘z haq-huquqi uchun kurasha olishini ko‘rsatdi.
«Nima uchun?» zanjiri: «Turkistonda 1916-yilda qo‘zg‘olon bo‘ldi» jumlasidan boshlab, har safar «nima uchun?» deb so‘rab, sabablar zanjirini tuzing.